Προδικαστική παραπομπή – Προστασία των καταναλωτών – Συμβάσεις καταναλωτικής πίστεως – Οδηγία 2008/48/ΕΚ – Άρθρο 3, στοιχείο ζʹ, και άρθρο 16 – Πρόωρη εξόφληση της πιστώσεως – Δικαίωμα του καταναλωτή σε μείωση του συνολικού κόστους της πιστώσεως η οποία αντιστοιχεί στους τόκους και στις επιβαρύνσεις που οφείλονται για το εναπομένον χρονικό διάστημα ισχύος της συμβάσεως – Περιορισμός του δικαιώματος μειώσεως ώστε να καταλαμβάνει μόνον τις επιβαρύνσεις που εξαρτώνται από τη διάρκεια ισχύος της πιστώσεως – Υποχρέωση προσυμβατικής ενημερώσεως την οποία υπέχει ο πιστωτικός φορέας – Οδηγία 2014/17/ΕΕ – Άρθρα 14 και 25 – Έξοδα των οποίων η καταβολή επιβλήθηκε στον καταναλωτή – Έξοδα συμβάσεως σχετικά με παροχή εκπληρωθείσα εκ μέρους τρίτου και με φορολογικές επιβαρύνσεις»
Στις συνεκδικαζόμενες υποθέσεις C‑239/25 και C‑355/25,
με αντικείμενο δύο αιτήσεις προδικαστικής αποφάσεως δυνάμει του άρθρου 267 ΣΛΕΕ, που υπέβαλε ο Giudice di pace di Palermo (ειρηνοδίκης Παλέρμου, Ιταλία), με αποφάσεις της 23ης Ιανουαρίου 2025 και της 30ής Απριλίου 2025, οι οποίες περιήλθαν στο Δικαστήριο στις 28 Μαρτίου 2025 και στις 27 Μαΐου 2025, αντιστοίχως, στο πλαίσιο των δικών
Fincontinuo SpA
κατά
Svethia Srls, ως διαδόχου της LF (C‑239/25),
και
IBL Banca SpA
κατά
QJ (C‑355/25),
ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ (έβδομο τμήμα),
συγκείμενο από τους Z. Csehi (εισηγητή), πρόεδρο τμήματος, M. Gavalec και F. Schalin, δικαστές,
γενικός εισαγγελέας: D. Spielmann
γραμματέας: V. Di Bucci
έχοντας υπόψη την έγγραφη διαδικασία,
λαμβάνοντας υπόψη τις παρατηρήσεις που υπέβαλαν:
– η Fincontinuo SpA, εκπροσωπούμενη από τον S. Belleggia, τον M. Carpagnano, την G. Giordano και τον A. Quattrocchi, avvocati,
– η IBL SpA, εκπροσωπούμενη από τον S. Belleggia, τον M. Carpagnano, την G. Giordano, τον R. F. Lipari και τη L. Maresca, avvocati,
– η Svethia Srls ως διάδοχος της LF, εκπροσωπούμενη από τον G. De Rosa, τον P. Di Mauro και την M. Mariani, avvocati,
– η Ιταλική Κυβέρνηση, εκπροσωπούμενη από τον S. Fiorentino, επικουρούμενο από τον E. Feola, avvocato dello Stato, και την E. Cicatelli, procuratore dello Stato,
– η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπούμενη από τον P. Ondrůšek και την D. Recchia,
κατόπιν της αποφάσεως που έλαβε, αφού άκουσε τον γενικό εισαγγελέα, να εκδικάσει την υπόθεση χωρίς ανάπτυξη προτάσεων,
εκδίδει την ακόλουθη
Απόφαση
1 Η αίτηση προδικαστικής αποφάσεως αφορά την ερμηνεία του άρθρου 16, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/48/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Απριλίου 2008, για τις συμβάσεις καταναλωτικής πίστης και την κατάργηση της οδηγίας 87/102/ΕΟΚ του Συμβουλίου (ΕΕ 2008, L 133, σ. 66), καθώς και της αρχής της απαγορεύσεως του αδικαιολόγητου πλουτισμού.
2 Οι ως άνω αιτήσεις υποβλήθηκαν στο πλαίσιο δύο ένδικων διαφορών μεταξύ της Fincontinuo SpA και της Svethia Srls, ως διαδόχου της LF (υπόθεση C‑239/25), και μεταξύ της IBL Banca SpA (στο εξής: IBL) και της QJ (υπόθεση C‑355/25), σχετικά με τη μείωση του συνολικού κόστους της καταναλωτικής πιστώσεως λόγω πρόωρης εξοφλήσεώς της.
Το νομικό πλαίσιο
Το δίκαιο της Ένωσης
Η οδηγία 2008/48
3 Οι αιτιολογικές σκέψεις 20 και 39 της οδηγίας 2008/48 έχουν ως εξής:
«(20) Το συνολικό κόστος της καταναλωτικής πίστωσης θα πρέπει να περιλαμβάνει όλες τις δαπάνες, συμπεριλαμβανομένων των τόκων, των προμηθειών, των φόρων, των αμοιβών σε μεσίτες πιστώσεων και οποιωνδήποτε άλλων τελών που πρέπει να καταβάλει ο καταναλωτής σε σχέση με τη σύμβαση πίστωσης, εκτός από τα συμβολαιογραφικά έξοδα. […]
[…]
(39) Ο καταναλωτής θα πρέπει να έχει το δικαίωμα να εκπληρώνει τις υποχρεώσεις του πριν από την προβλεπόμενη στη σύμβαση πίστωσης ημερομηνία. Σε περίπτωση πρόωρης εξόφλησης, εν όλω ή εν μέρει, ο πιστωτικός φορέας θα πρέπει να δικαιούται αποζημίωσης για τα ενδεχόμενα έξοδα που έχουν άμεση σχέση με την πρόωρη εξόφληση, λαμβανομένων επίσης υπόψη των ποσών τα οποία, ενδεχομένως, εξοικονόμησε ο εν λόγω φορέας. Ωστόσο, για τον καθορισμό της μεθόδου υπολογισμού της αποζημίωσης, είναι σημαντικό να τηρούνται ορισμένες αρχές. Ο υπολογισμός της αποζημίωσης του πιστωτή θα πρέπει να είναι διαφανής και κατανοητός για τους καταναλωτές ήδη από τη φάση πριν από τη σύναψη, οπωσδήποτε δε κατά τη διάρκεια της εκτέλεσης της σύμβασης πίστωσης. […]»
4 Το άρθρο 3 της εν λόγω οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ορισμοί», προβλέπει τα εξής:
«Για τους σκοπούς της παρούσας οδηγίας, ισχύουν οι ακόλουθοι ορισμοί:
[…]
ζ) “συνολικό κόστος της πίστωσης για τον καταναλωτή”: το σύνολο των επιβαρύνσεων, συμπεριλαμβανομένων των τόκων, των προμηθειών, των φόρων και των κάθε άλλου είδους αμοιβών, που καλείται να πληρώσει ο καταναλωτής για τη σύμβαση πίστωσης και τα οποία γνωρίζει ο πιστωτικός φορέας, πλην των συμβολαιογραφικών δαπανών· τα έξοδα που αφορούν συμπληρωματικές υπηρεσίες σχετικές με τη σύμβαση πίστωσης, ιδίως τα ασφάλιστρα, περιλαμβάνονται επίσης εάν, επιπλέον, η σύναψη της σύμβασης υπηρεσίας είναι υποχρεωτική για την έγκριση της πίστωσης ή για τη χορήγησή της υπό τους όρους και τις προϋποθέσεις που διαφημίζονται».
5 Το άρθρο 14, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της ως άνω οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Δικαίωμα υπαναχωρήσεως», ορίζει τα ακόλουθα:
«Εάν ο καταναλωτής ασκήσει το δικαίωμα υπαναχώρησης, πρέπει:
[…]
β) να καταβάλει στον πιστωτικό φορέα το κεφάλαιο και τους δεδουλευμένους τόκους επί του κεφαλαίου αυτού από την ημερομηνία ανάληψης της πίστωσης μέχρι την ημερομηνία εξόφλησης του κεφαλαίου στον πιστωτικό φορέα χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση και το αργότερο εντός 30 ημερολογιακών ημερών από την αποστολή της κοινοποίησης της υπαναχώρησης στον πιστωτικό φορέα. Οι τόκοι υπολογίζονται βάσει του συμφωνηθέντος χρεωστικού επιτοκίου. Ο πιστωτικός φορέας δεν δικαιούται άλλη αποζημίωση από τον καταναλωτή στην περίπτωση υπαναχώρησης, εκτός από αποζημίωση για τα μη επιστρεφόμενα τέλη που ενδεχομένως κατέβαλε ο πιστωτικός φορέας σε οποιαδήποτε δημόσια διοικητική υπηρεσία.»
6 Το άρθρο 16, παράγραφος 1, της ίδιας οδηγίας, το οποίο φέρει τον τίτλο «Πρόωρη εξόφληση», προβλέπει τα εξής:
«Ο καταναλωτής δικαιούται ανά πάσα στιγμή να εκπληρώσει το σύνολο ή μέρος των υποχρεώσεών του που απορρέουν από σύμβαση πίστωσης. Στις περιπτώσεις αυτές, δικαιούται μείωση του συνολικού κόστους της πίστωσης που αποτελείται από τους τόκους και τις επιβαρύνσεις για το εναπομένον διάστημα της σύμβασης.»
Η οδηγία 2014/17/ΕΕ
7 Το άρθρο 14, παράγραφοι 1 και 2, της οδηγίας 2014/17/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 4ης Φεβρουαρίου 2014, σχετικά με τις συμβάσεις πίστωσης για καταναλωτές για ακίνητα που προορίζονται για κατοικία και την τροποποίηση των οδηγιών 2008/48/ΕΚ και 2013/36/ΕΕ και του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1093/2010 (ΕΕ 2014, L 60, σ. 34), φέρει τον τίτλο «Προσυμβατικές πληροφορίες» και προβλέπει τα εξής:
«1. Τα κράτη μέλη εξασφαλίζουν ότι ο πιστωτικός φορέας και, κατά περίπτωση, ο μεσίτης πιστώσεων ή ο εντεταλμένος αντιπρόσωπος παρέχουν στον καταναλωτή τις εξατομικευμένες πληροφορίες που είναι απαραίτητες για τη σύγκριση των πιστώσεων που διατίθενται στην αγορά, την αξιολόγηση των επιπτώσεών τους και τη λήψη τεκμηριωμένης απόφασης σχετικά με τη σύναψη σύμβασης πίστωσης:
α) χωρίς αδικαιολόγητη καθυστέρηση αφού ο καταναλωτής δώσει τις απαραίτητες πληροφορίες για τις ανάγκες του, την οικονομική του κατάσταση και τις προτιμήσεις του σύμφωνα με το άρθρο 20, και
β) εγκαίρως, προτού ο καταναλωτής δεσμευθεί με σύμβαση ή προσφορά πίστωσης.
2. Οι εξατομικευμένες πληροφορίες της παραγράφου 1 παρέχονται, εγγράφως ή σε άλλο σταθερό μέσο, με το [τυποποιημένο ευρωπαϊκό δελτίο πληροφοριών (στο εξής: ESIS)], το οποίο περιλαμβάνεται στο παράρτημα II.»
8 Το άρθρο 25, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/17, το οποίο φέρει τον τίτλο «Πρόωρη αποπληρωμή», προβλέπει τα ακόλουθα:
«Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι ο καταναλωτής έχει δικαίωμα να εκπληρώσει πλήρως ή εν μέρει τις υποχρεώσεις του που απορρέουν από τη σύμβαση πίστωσης, πριν από τη λήξη της εν λόγω σύμβασης. Στις περιπτώσεις αυτές, ο καταναλωτής δικαιούται μείωση του συνολικού κόστους της πίστωσης προς αυτόν, μείωση που συνίσταται στους τόκους και τις επιβαρύνσεις για το εναπομένον διάστημα της σύμβασης.»
Η οδηγία (ΕΕ) 2023/2225
9 Η αιτιολογική σκέψη 70 της οδηγίας (ΕΕ) 2023/2225 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 18ης Οκτωβρίου 2023, σχετικά με τις συμβάσεις πίστωσης για καταναλωτές και την κατάργηση της οδηγίας 2008/48/ΕΚ (ΕΕ L, 2023/2225), έχει ως εξής:
«Ο καταναλωτής θα πρέπει να έχει το δικαίωμα να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις του πριν από την προβλεπόμενη στη σύμβαση πίστωσης ημερομηνία. Όπως έχει ερμηνευθεί από το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην απόφαση [της 11ης Σεπτεμβρίου 2019, Lexitor (C‑383/18, στο εξής: απόφαση Lexitor, EU:C:2019:702)], το δικαίωμα του καταναλωτή σε μείωση του συνολικού κόστους της πίστωσης σε περίπτωση πρόωρης εξόφλησής της περιλαμβάνει όλα τα έξοδα των οποίων η καταβολή επιβλήθηκε στον καταναλωτή. Η μείωση του συνολικού κόστους της πίστωσης για τον καταναλωτή θα πρέπει να είναι αναλογική προς την εναπομένουσα διάρκεια της σύμβασης πίστωσης και θα πρέπει επίσης να συμπεριλαμβάνει τα έξοδα που δεν εξαρτώνται από τη διάρκεια της σύμβασης πίστωσης, συμπεριλαμβανομένων των εξόδων που έχουν απαντληθεί πλήρως κατά τον χρόνο χορήγησης της πίστωσης. Ωστόσο, οι φόροι και τα τέλη που επιβάλλονται από τρίτους και καταβάλλονται απευθείας σε αυτούς και που δεν εξαρτώνται από τη διάρκεια της σύμβασης πίστωσης δεν θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά τον υπολογισμό της μείωσης, δεδομένου ότι τα έξοδα αυτά δεν επιβάλλονται από τον πιστωτικό φορέα και, ως εκ τούτου, δεν μπορούν να τροποποιηθούν μονομερώς από τον πιστωτικό φορέα. Ωστόσο, θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά τον υπολογισμό της μείωσης τα τέλη που χρεώνει ο πιστωτικός φορέας προς όφελος τρίτου. […]»
10 Το άρθρο 29, παράγραφος 1, της οδηγίας 2023/2225, το οποίο φέρει τον τίτλο «Πρόωρη εξόφληση», ορίζει τα εξής:
«Τα κράτη μέλη διασφαλίζουν ότι ο καταναλωτής δικαιούται ανά πάσα στιγμή να προβεί σε πρόωρη εξόφληση. Στις περιπτώσεις αυτές, ο καταναλωτής δικαιούται μείωση του συνολικού κόστους της πίστωσης για τον καταναλωτή για το εναπομένον διάστημα της σύμβασης. Κατά τον υπολογισμό της μείωσης αυτής, λαμβάνονται υπόψη όλα τα έξοδα που επιβάλλονται στον καταναλωτή από τον πιστωτικό φορέα.»
Το ιταλικό δίκαιο
11 Το άρθρο 125 sexies του decreto legislativo n. 385 – Testo unico delle leggi in materia bancaria e creditizia (νομοθετικού διατάγματος 385, περί κωδικοποιημένου κειμένου των νόμων σχετικά με τις τραπεζικές και πιστωτικές δραστηριότητες), της 1ης Σεπτεμβρίου 1993 (GURI αριθ. 230, της 30ής Σεπτεμβρίου 1993, τακτικό συμπλήρωμα αριθ. 92) (στο εξής: TUB) ορίζει τα εξής:
«1. Ο καταναλωτής δύναται να προβεί οποτεδήποτε σε πρόωρη εξόφληση, εν όλω ή εν μέρει, του ποσού που οφείλει στον πιστωτικό φορέα. Στην περίπτωση αυτή, ο καταναλωτής δικαιούται μείωση του συνολικού κόστους της πιστώσεως η οποία αντιστοιχεί στους τόκους και στις επιβαρύνσεις για το εναπομένον διάστημα ισχύος της σύμβασης.»
12 Η ως άνω διάταξη τροποποιήθηκε με το άρθρο 11 octies, παράγραφος 1, στοιχείο c), της decreto-legge n. 73 – Misure urgenti connesse all’emergenza da COVID‑19, per le imprese, il lavoro, i giovani, la salute e i servizi territoriali (πράξεως νομοθετικού περιεχομένου 73, περί θεσπίσεως επειγόντων μέτρων σχετικά με την πανδημία της COVID‑19, υπέρ των επιχειρήσεων, της απασχολήσεως, των νέων, της υγείας και των περιφερειακών υπηρεσιών), της 25ης Μαΐου 2021 (GURI αριθ. 123, της 25ης Μαΐου 2021), το οποίο προβλέπει τα ακόλουθα:
«1. Ο καταναλωτής δύναται να προβεί οποτεδήποτε σε πρόωρη εξόφληση, εν όλω ή εν μέρει, του ποσού που οφείλει στον πιστωτικό φορέα και, στην περίπτωση αυτή, δικαιούται μείωση, ανάλογη προς το εναπομένον διάστημα ισχύος της σύμβασης, των τόκων και όλων των επιβαρύνσεων που περιλαμβάνονται στο συνολικό κόστος της πίστωσης, εξαιρουμένων των φόρων.
2. Στις συμβάσεις πίστωσης γίνεται σαφής μνεία των κριτηρίων για την αναλογική μείωση των τόκων και των λοιπών επιβαρύνσεων, αναφέρεται δε λεπτομερώς εάν έχει εφαρμογή το κριτήριο της γραμμικής αναλογικότητας ή το κριτήριο του αποσβεσθέντος κόστους. Εάν δεν ορίζεται άλλως, εφαρμόζεται το κριτήριο του αποσβεσθέντος κόστους.»
13 Το άρθρο 11 octies, παράγραφος 2, της ως άνω πράξεως νομοθετικού περιεχομένου ορίζει ότι οι τροποποιήσεις του άρθρου 125 sexies του TUB οι οποίες επήλθαν βάσει της παραγράφου 1, στοιχείο c), του εν λόγω άρθρου 11 octies έχουν εφαρμογή στις συμβάσεις που συνάπτονται κατόπιν της θέσεως σε ισχύ του νόμου περί κυρώσεως της εν λόγω πράξεως νομοθετικού περιεχομένου. Οι διατάξεις του άρθρου 125 sexies του TUB εξακολουθούν να εφαρμόζονται σε περίπτωση πρόωρης λύσεως συμβάσεως η οποία είχε συναφθεί πριν από τη θέση σε ισχύ του προμνημονευθέντος κυρωτικού νόμου.
14 Το άρθρο 1, παράγραφος 1 bis, της decreto-legge n. 69 – Disposizioni urgenti per l’attuazione di obblighi derivanti da atti dell’Unione europea e da procedure di infrazione e pre-infrazione pendenti nei confronti dello Stato italiano (πράξεως νομοθετικού περιεχομένου 69, περί θεσπίσεως έκτακτων διατάξεων για την εφαρμογή των υποχρεώσεων που απορρέουν από τις πράξεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης και από διαδικασίες λόγω παραβάσεως ή διερευνήσεως παραβάσεως που έχουν κινηθεί κατά του Ιταλικού Δημοσίου), της 10ης Αυγούστου 2023 (GURI αριθ. 186, της 10ης Αυγούστου 2023), ορίζει τα εξής:
«Σύμφωνα με το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως έχει ερμηνευθεί από το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης […], σε περίπτωση πρόωρης λύσεως των συμβάσεων που συνήφθησαν πριν από την ημερομηνία θέσεως σε ισχύ του νόμου περί κυρώσεως της παρούσας πράξεως, εξακολουθούν να εφαρμόζονται, με την επιφύλαξη των διατάξεων του Αστικού Κώδικα περί του αντικειμενικώς αχρεωστήτου και περί αδικαιολόγητου πλουτισμού, οι διατάξεις του άρθρου 125 sexies του [TUB], οι οποίες ίσχυαν κατά την ημερομηνία συνάψεως των συμβάσεων· οι φόροι και οι δαπάνες για τη σύναψη των εν λόγω συμβάσεων δεν υπόκεινται, πάντως, σε μείωση. Η μείωση του συνολικού κόστους της πιστώσεως πραγματοποιείται σύμφωνα με το κριτήριο του αποσβεσθέντος κόστους, εκτός εάν τα συμβαλλόμενα μέρη όρισαν άλλως.»
15 Τα άρθρα 15 και 17 του decreto del Presidente della Repubblica n. 601, disciplina delle agevolazioni tributarie (προεδρικό διάταγμα 601, περί ρυθμίσεως των φορολογικών πλεονεκτημάτων), της 29ης Σεπτεμβρίου 1973 (GURI αριθ. 268, της 16ης Οκτωβρίου 1973), ορίζουν τα ακόλουθα:
«Άρθρο 15 – Συναλλαγές μεσοπρόθεσμης και μακροπρόθεσμης πιστώσεως
Οι συναλλαγές που αφορούν μεσοπρόθεσμη και μακροπρόθεσμη πίστωση, καθώς και όλα τα μέτρα, οι πράξεις, οι συμβάσεις και οι διατυπώσεις που σχετίζονται με τις συναλλαγές αυτές, με την εκτέλεση, την τροποποίηση και την εξόφλησή τους, με τις εγγυήσεις κάθε είδους, από οποιονδήποτε και οποτεδήποτε και αν παρέχονται [και άλλες συναφείς συναλλαγές], συμπεριλαμβανομένων των εκχωρήσεων πιστώσεων που συνάπτονται σε σχέση με τις πιστώσεις αυτές καθώς και οι μεταγενέστερες εκχωρήσεις των σχετικών συμβάσεων ή πιστώσεων και οι μεταβιβάσεις των σχετικών εγγυήσεων που πραγματοποιούνται από επιχειρήσεις και πιστωτικά ιδρύματα καθώς και από τα τμήματα ή τις διοικητικές μονάδες τους που, σύμφωνα με νομοθετικές, καταστατικές ή διοικητικές διατάξεις, προβαίνουν σε μεσοπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες δανειοδοτήσεις [καθώς και άλλες ειδικές συναλλαγές χρηματοδότησης] απαλλάσσονται από το τέλος πρωτοκόλλου, το τέλος χαρτοσήμου, τα τέλη μεταγραφής και εγγραφής στο κτηματολόγιο, καθώς και από τα τέλη παραχωρήσεως δημόσιας υπηρεσίας. […]
Για τους σκοπούς του παρόντος άρθρου, ως συναλλαγές μεσοπρόθεσμης και μακροπρόθεσμης πιστώσεως νοούνται οι συναλλαγές χρηματοδοτήσεως των οποίων η συμβατική διάρκεια υπερβαίνει τους δεκαοκτώ μήνες.
[…]
Άρθρο 17 – Υποκατάστατος φόρος
Οι φορείς που πραγματοποιούν τις μνημονευόμενες στα άρθρα 15 και 16 συναλλαγές δύνανται, κατόπιν ασκήσεως ειδικού δικαιώματος επιλογής, να καταβάλουν υποκατάστατο φόρο αντί των τελών πρωτοκόλλου, χαρτοσήμου, μεταγραφής και εγγραφής στο κτηματολόγιο και των τελών παραχωρήσεως δημόσιας υπηρεσίας. Το ως άνω ειδικό δικαίωμα επιλογής ασκείται γραπτώς στο πλαίσιο της συμβάσεως πιστώσεως.»
16 Κατά τον Giudice di pace di Palermo (ειρηνοδίκη Παλέρμου), ήτοι το αιτούν δικαστήριο, η Banca d’Italia (Κεντρική Τράπεζα της Ιταλίας) έχει καθορίσει τους κανόνες και το περιεχόμενο των προσυμβατικώς παρεχόμενων πληροφοριών που έχουν εφαρμογή στην περίπτωση της καταναλωτικής πίστεως.
17 Συγκεκριμένα, η αριθ. 192691 εγκύκλιος της Τράπεζας της Ιταλίας, της 10ης Νοεμβρίου 2009, προβλέπει στη δεύτερη περίοδο, σελίδα 5, τα εξής:
«Προκειμένου να αποτραπεί το ενδεχόμενο, αφενός, ο πελάτης να μη λάβει γνώση του δικαιώματός του επιστροφής των οφειλόμενων ποσών σε περίπτωση πρόωρης λύσεως [της συμβάσεως] και, αφετέρου, να μην τύχει εφαρμογής σε ορισμένη περίπτωση η εν λόγω αρχή, εφιστάται η προσοχή στην αυστηρή τήρηση των κανόνων περί διαφάνειας. Στο εν λόγω πλαίσιο, τα ενημερωτικά δελτία και οι συμβάσεις πιστώσεως απαιτείται να μνημονεύουν σαφώς τα διάφορα στοιχεία κόστους για τους πελάτες, προσδιορίζοντας ιδίως τα περιοδικά έξοδα τα οποία προκύπτουν με την πάροδο του χρόνου (επί παραδείγματι, τους τόκους που οφείλονται στον πιστωτικό φορέα, τα έξοδα διαχειρίσεως και εισπράξεως, τις προμήθειες που αντιστοιχούν την παροχή της εγγυήσεως η οποία “δεν καταβάλλεται προς είσπραξη” υπέρ των “φορέων που διαθέτουν τους πόρους χρηματοδοτήσεως”, κ.λπ.). Η υποχρέωση μνείας των διαφόρων στοιχείων του κόστους ισχύει και όσον αφορά τις αμοιβές που οφείλονται στους διαφόρους μετέχοντες στο δίκτυο διανομής (πρόσωπα διαλαμβανόμενα στα άρθρα 106 και 107 του TUB, πράκτορες, μεσίτες).»
18 Βάσει του σημείου e) της αριθ. 139180 ανακοινώσεως της Τράπεζας της Ιταλίας της 7ης Απριλίου 2011, περί συμβάσεων πιστώσεως με εκχώρηση του ενός πέμπτου [των αποδοχών του δανειολήπτη], οι τραπεζικοί και χρηματοπιστωτικοί μεσίτες υποχρεούνται να:
«ορίζουν προσηκόντως –σύμφωνα με τις νέες διατάξεις περί καταναλωτικής πίστης– την κατηγοριοποίηση μεταξύ “αρχικών” (up front) και “περιοδικών” (recurring) προμηθειών, περιλαμβάνοντας στη δεύτερη κατηγορία τα έξοδα που προκύπτουν με την πάροδο του χρόνου.»
19 Με την υποσημείωση στη σελίδα 1 του τμήματος VII, σημείο 5.2.1, στοιχείο q), της αποφάσεως της Τράπεζας της Ιταλίας της 9ης Φεβρουαρίου 2011, η οποία φέρει τον τίτλο «Διαφάνεια των συναλλαγών και των τραπεζικών και χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών – Προσήκων χαρακτήρας των σχέσεων μεταξύ μεσιτών και πελατών – Μεταφορά στην εσωτερική έννομη τάξη της [οδηγίας 2008/48] περί καταναλωτικής πίστεως» (GURI αριθ. 38, της 16ης Φεβρουαρίου 2011), διευκρινίζονται τα εξής:
«Στις συμβάσεις πιστώσεως με εκχώρηση του ενός πέμπτου του μισθού, των αποδοχών ή της συντάξεως και στις εξομοιούμενες με αυτές περιπτώσεις, ο τρόπος υπολογισμού της μειώσεως του συνολικού κόστους της πιστώσεως την οποία δικαιούται ο καταναλωτής σε περίπτωση πρόωρης αποπληρωμής περιλαμβάνει μνεία των επιβαρύνσεων οι οποίες οφείλονται κατά τη διάρκεια ισχύος της σύμβασης και οι οποίες, ως εκ τούτου, πρέπει να επιστραφούν από τον πιστωτικό φορέα ή από τρίτους, κατά το μη δεδουλευμένο μέρος, στον καταναλωτή, εάν ο τελευταίος τις κατέβαλε πρόωρα στον πιστωτικό φορέα.»
20 Με την υποσημείωση στη σελίδα 2 του τμήματος XI, σημείο 2, της ως άνω αποφάσεως επισημαίνονται τα ακόλουθα:
«Όσον αφορά τις συμβάσεις πιστώσεως με εκχώρηση του ενός πέμπτου του μισθού, των αποδοχών ή της συντάξεως και τις εξομοιούμενες με αυτές περιπτώσεις, οι διαδικασίες πρέπει επίσης να προσδιορίζουν κατά τρόπο σαφή, λεπτομερή και μη επιδεχόμενο αμφισβήτηση τις επιβαρύνσεις που οφείλονται κατά τη διάρκεια της συμβατικής σχέσεως και οι οποίες, σε περίπτωση πρόωρης αποπληρωμής, πρέπει να επιστραφούν από τον πιστωτικό φορέα ή από τρίτους, κατά το μη δεδουλευμένο μέρος, στον καταναλωτή, εάν ο τελευταίος τις κατέβαλε πρόωρα στον πιστωτικό φορέα.»
Οι διαφορές των κύριων δικών και τα προδικαστικά ερωτήματα
Η υπόθεση C‑239/25
21 Τo 2018 η LF συνήψε με τη Fincontinuo σύμβαση πιστώσεως για ποσό ύψους 31 200 ευρώ, το οποίο όφειλε να επιστρέψει εντός δεκαετίας, μέσω μηνιαίων κρατήσεων, ύψους 260 ευρώ η καθεμιά, από τη σύνταξή της. Από την αίτηση προδικαστικής αποφάσεως προκύπτει ότι η εθνική ρύθμιση που διέπει τη συγκεκριμένη ειδική σύμβαση πιστώσεως προβλέπει τη δυνατότητα ορισμένων κατηγοριών εργαζομένων ή συνταξιούχων του ιδιωτικού ή του δημόσιου τομέα να τυγχάνουν δανείου με σταθερό επιτόκιο, το ποσό του οποίου εξοφλείται μέσω μηνιαίων κρατήσεων που δεν υπερβαίνουν το ένα πέμπτο του μισθού ή της συντάξεως, επισημαινομένου ότι τα ως άνω παρακρατούμενα ποσά καταβάλλονται απευθείας από τον εργοδότη ή από τον συνταξιοδοτικό φορέα (στο εξής: σύμβαση πιστώσεως με εκχώρηση του ενός πέμπτου του μισθού ή της συντάξεως). Βάσει της επίμαχης στην υπόθεση της κύριας δίκης συμβάσεως η δανειολήπτρια όφειλε να καταβάλει τόσο επιβαρύνσεις που δεν εξαρτώνταν από τη διάρκεια ισχύος της συμβάσεως όσο και επιβαρύνσεις σχετιζόμενες με τη διάρκεια ισχύος της.
22 Καθόσον η LF προέβη σε πρόωρη αποπληρωμή της πιστώσεως, η Fincontinuo τής κατέβαλε ποσό που αντιστοιχούσε στις επιβαρύνσεις και στους τόκους που δεν οφείλονταν πλέον βάσει της συμβάσεως πιστώσεως. Θεωρώντας ότι το ποσό που της επεστράφη ήταν ανεπαρκές, η LF προσέφυγε εξωδικαστικώς ενώπιον του Arbitro bancario finanziario di Palermo (εδρεύοντος στο Παλέρμο, Ιταλία, συμβουλίου διαιτησίας για την επίλυση διαφορών στον τραπεζικό και χρηματοπιστωτικό τομέα), το οποίο, λαμβανομένης υπόψη της αποφάσεως Lexitor, υποχρέωσε τη Fincontinuo να καταβάλει στην LF ποσό ύψους 900,66 ευρώ, υπολογιζόμενο βάσει του κανόνα prorata temporis, εκ των οποίων 300,22 ευρώ για επιβαρύνσεις και 600,44 ευρώ για προμήθειες μεσίτη.
23 Η Fincontinuo άσκησε αγωγή ενώπιον του Giudice di pace di Palermo (ειρηνοδίκη Παλέρμου) βάλλοντας κατά του βασίμου της αποφάσεως που είχε εκδώσει το Arbitro bancario finanziario di Palermo (εδρεύον στο Παλέρμο συμβούλιο διαιτησίας για την επίλυση διαφορών στον τραπεζικό και χρηματοπιστωτικό τομέα).
24 Το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν, σε περίπτωση πρόωρης εξοφλήσεως πιστώσεως, ο καταναλωτής έχει δικαίωμα, βάσει του άρθρου 16, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/48, όχι μόνον σε επιστροφή των επιβαρύνσεων που εξαρτώνται από τη διάρκεια ισχύος της συμβάσεως πιστώσεως σύμφωνα με τον κανόνα prorata temporis, αλλά και των επιβαρύνσεων που δεν συνδέονται με την εν λόγω διάρκεια.
25 Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει συναφώς ότι, με την απόφαση Lexitor, το Δικαστήριο έκρινε ότι το δικαίωμα του καταναλωτή σε μείωση του συνολικού κόστους της πιστώσεως σε περίπτωση πρόωρης εξοφλήσεώς της περιλαμβάνει άπαντα τα έξοδα των οποίων η καταβολή επιβλήθηκε στον καταναλωτή. Η προμνημονευθεία απόφαση ερμηνεύθηκε από τα ιταλικά δικαστήρια υπό την έννοια ότι ο πιστωτικός φορέας οφείλει να επιστρέψει όλες τις επιβαρύνσεις, ανεξαρτήτως αν συνδέονται με τη διάρκεια ισχύος της συμβάσεως. Επιπλέον, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι, προκειμένου να συμμορφωθεί προς την ανωτέρω απόφαση, η Ιταλική Δημοκρατία τροποποίησε τη νομοθεσία της ούτως ώστε να συμβιβασθεί η λύση την οποία προέκρινε το Δικαστήριο με τις αρχές της ασφάλειας δικαίου και της προστασίας της δικαιολογημένης εμπιστοσύνης.
26 Κατά το αιτούν δικαστήριο, όμως, υφίσταται ενδεχομένως αντίφαση μεταξύ της αποφάσεως Lexitor και της αποφάσεως της 9ης Φεβρουαρίου 2023, UniCredit Bank Austria (C‑555/21, στο εξής: απόφαση UniCredit Bank Austria, EU:C:2023:78), με την οποία το Δικαστήριο έκρινε ότι, όσον αφορά την πρόωρη εξόφληση πιστώσεως η οποία διέπεται από την οδηγία 2014/17, λαμβανομένου ιδίως υπόψη του εύρους των υποχρεώσεων παροχής πληροφοριών που επιβάλλει η εν λόγω οδηγία στα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, το δικαίωμα μειώσεως του συνολικού κόστους της πιστώσεως αφορά μόνον τις επιβαρύνσεις που εξαρτώνται από τη διάρκεια ισχύος της συμβάσεως. Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι πλείονα ιταλικά δικαστήρια θεώρησαν ότι η απόφαση UniCredit Bank Austria σηματοδότησε μεταβολή της νομολογίας που είχε διατυπωθεί με την απόφαση Lexitor και, ως εκ τούτου, εφάρμοσαν τη λύση που προκρίθηκε με την πρώτη από τις δύο προμνημονευθείσες αποφάσεις και στις συμβάσεις που διέπονται από την εθνική νομοθεσία με την οποία μεταφέρθηκε στην εσωτερική έννομη τάξη η οδηγία 2008/48.
27 Επιπλέον, στην απόφαση της 17ης Οκτωβρίου 2024, Santander Bank Polska (C‑76/22, EU:C:2024:890), το Δικαστήριο διευκρίνισε ότι, στο πλαίσιο εφαρμογής της οδηγίας 2014/17, σε περίπτωση κατά την οποία πιστωτικός φορέας δεν παρέχει στον καταναλωτή τις πληροφορίες που απαιτούνται προκειμένου αυτός να έχει τη δυνατότητα να αντιληφθεί αν προμήθεια εμπίπτει στις περιοδικές δαπάνες, το εθνικό δικαστήριο πρέπει να κρίνει ότι η συγκεκριμένη προμήθεια εμπίπτει στις επιβαρύνσεις που εξαρτώνται από τη διάρκεια ισχύος της συμβάσεως και ότι, ως εκ τούτου, καταλαμβάνεται από το δικαίωμα μειώσεως του συνολικού κόστους της πιστώσεως κατά το άρθρο 25, παράγραφος 1, της εν λόγω οδηγίας.
28 Κατά πρώτον, το αιτούν δικαστήριο διερωτάται αν, σε περίπτωση κατά την οποία ο πιστωτικός φορέας παρέχει στον καταναλωτή προσήκουσες πληροφορίες που του παρέχουν τη δυνατότητα να κατανοήσει το είδος των συμβατικών επιβαρύνσεων των οποίων του επιβάλλεται η καταβολή, το δικαίωμα μειώσεως του συνολικού κόστους της πιστώσεως σε περίπτωση πρόωρης εξοφλήσεως καταλαμβάνει όλες τις επιβαρύνσεις, ανεξαρτήτως αν συνδέονται με τη διάρκεια ισχύος της συμβάσεως πιστώσεως, χωρίς το εθνικό δικαστήριο να δύναται να αποστεί της συγκεκριμένης λύσεως. Κατά το αιτούν δικαστήριο, στο ως άνω ερώτημα προσήκει αρνητική απάντηση, η οποία παρέχει στο εθνικό δικαστήριο τη δυνατότητα εφαρμογής της λύσεως που προκρίθηκε με την απόφαση UniCredit Bank Austria σε περίπτωση που οι εγγυήσεις περί διαφάνειας τις οποίες προβλέπει η εθνική ρύθμιση είναι ισοδύναμες εκείνων που απορρέουν από την οδηγία 2014/17.
29 Κατά δεύτερον, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι, σε περίπτωση πρόωρης εξοφλήσεως της πιστώσεως, το δικαίωμα μειώσεως του συνολικού κόστους της πιστώσεως δεν πρέπει να περιλαμβάνει επιβαρύνσεις, όπως οι προμήθειες μεσιτών και πρακτόρων, σχετικά με παροχές τις οποίες είχαν ήδη εκπληρώσει τρίτοι κατά τον χρόνο της εν λόγω εξοφλήσεως. Το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι είναι συναφώς αναγκαία η υποβολή προδικαστικού ερωτήματος στο Δικαστήριο, στο μέτρο που στο πλαίσιο της αποφάσεως Lexitor δεν εξετάσθηκε το ως άνω ζήτημα, ενώ με την απόφαση UniCredit Bank Austria, το Δικαστήριο έκρινε ότι το προμνημονευθέν δικαίωμα το οποίο προβλέπει η οδηγία 2014/17 σε περίπτωση πρόωρης εξοφλήσεως της πιστώσεως δεν περιλαμβάνει το συγκεκριμένο είδος επιβαρύνσεως.
30 Κατά τρίτον, το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι τυχόν ερμηνεία του άρθρου 16, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/48 κατά την οποία το δικαίωμα μειώσεως του συνολικού κόστους της πιστώσεως καταλαμβάνει τις επιβαρύνσεις που δεν εξαρτώνται από τη διάρκεια ισχύος της συμβάσεως και οφείλονται για παροχές εκπληρωθείσες κατά τον χρόνο της πρόωρης εξοφλήσεως της πιστώσεως αντιβαίνει στην αρχή της απαγορεύσεως του αδικαιολόγητου πλουτισμού, λαμβανομένου υπόψη του πλεονεκτήματος του οποίου είχε ήδη τύχει ο καταναλωτής κατά τη σύναψη της συμβάσεως πιστώσεως.
31 Κατά το αιτούν δικαστήριο, η αποζημίωση που προβλέπεται στο άρθρο 16, παράγραφοι 2 και 4, της οδηγίας 2008/48 υπέρ του πιστωτικού φορέα σε περίπτωση πρόωρης εξοφλήσεως της πιστώσεως δεν αποσκοπεί να αντισταθμίσει τις δαπάνες στις οποίες πρέπει να υποβληθεί ο φορέας σε περίπτωση κατά την οποία υποχρεούται να επιστρέψει τα έξοδα που επιβλήθηκαν στον καταναλωτή. Συγκεκριμένα, κατά το αιτούν δικαστήριο, η εν λόγω αποζημίωση έχει ως σκοπό να αντισταθμίσει το «διαφυγόν κέρδος» του πιστωτικού φορέα σε περίπτωση κατά την οποία το επιτόκιο της αγοράς μειώθηκε, κατά τον χρόνο της πρόωρης εξοφλήσεως, σε σχέση με το συμφωνημένο στη σύμβαση πιστώσεως.
32 Υπό τις ως άνω συνθήκες αυτές, ο Giudice di pace di Palermo (ειρηνοδίκης Παλέρμου) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«[1)] Στο πλαίσιο εθνικής ρύθμισης η οποία προβλέπει μέσα διαφάνειας και ελέγχου που επιβάλλουν στους πιστωτικούς φορείς υποχρέωση ποσοτικού υπολογισμού και κατηγοριοποίησης των επιβαρύνσεων, κατά τρόπο διαφανή, αναλόγως της φύσης τους, ανεξαρτήτως της διάρκειας ισχύος της σύμβασης, και κατόπιν προηγούμενης ενημέρωσης του καταναλωτή, μεταξύ άλλων, μέσω του προτύπου εντύπου για τις τυποποιημένες πληροφορίες καταναλωτικής πίστης, έχει η διάταξη του άρθρου 16, παράγραφος 1, της οδηγίας [2008/48], όπως ερμηνεύθηκε από το Δικαστήριο με την [απόφαση Lexitor], και λαμβανομένων επίσης υπόψη των αρχών που διατύπωσε το Δικαστήριο με τις αποφάσεις Unicredit Austria [και της 17ης Οκτωβρίου 2024, Santander Bank Polska (C‑76/22, EU:C:2024:890], την έννοια ότι αντιτίθεται σε ερμηνεία της εν λόγω εθνικής ρύθμισης κατά την οποία η υποχρέωση επιστροφής στον καταναλωτή του “συνολικού κόστους της πίστωσης” περιλαμβάνει μόνον τις επιβαρύνσεις οι οποίες μνημονεύονται ως εξαρτώμενες από τη διάρκεια ισχύος της πίστωσης στα έγγραφα που παρέχονται στον καταναλωτή με σκοπό την ύπαρξη διαφάνειας ως προς την ενημέρωσή του;
[2)] Αντιτίθεται η διάταξη του άρθρου 16, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/48 σε ερμηνεία της εθνικής ρύθμισης κατά την οποία, σε περίπτωση επιστροφής στον καταναλωτή του “συνολικού κόστους της πίστωσης”, ο πιστωτικός φορέας δεν υποχρεούται να μειώσει αναλογικά τα έξοδα των δραστηριοτήτων που ασκούν τρίτοι κατά το προσυμβατικό στάδιο, τόσο όταν τα σχετικά ποσά καταβάλλονται σε αυτούς απευθείας από τους καταναλωτές όσο και όταν καταβάλλονται έμμεσα, μέσω του πιστωτικού φορέα;
[3)] Αντιτίθενται η γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης περί απαγόρευσης του αδικαιολόγητου πλουτισμού και η διάταξη του άρθρου 16, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/48 σε ερμηνεία της εθνικής ρύθμισης κατά την οποία η υποχρέωση επιστροφής στον καταναλωτή του “συνολικού κόστους της πίστωσης” περιλαμβάνει επίσης τις επιβαρύνσεις οι οποίες δεν εξαρτώνται από τη διάρκεια της σύμβασης και οφείλονται για υπηρεσίες οι οποίες έχουν ήδη παρασχεθεί πλήρως κατά τον χρόνο της πρόωρης αποπληρωμής της πίστωσης, ακόμη και σε περίπτωση διαφανούς και λεπτομερούς ενημέρωσης;»
Η υπόθεση C‑355/25
33 Στις 2 Ιουλίου 2018 η QJ συνήψε με τη IBL σύμβαση πιστώσεως για ποσό ύψους 63 000 ευρώ, το οποίο έπρεπε να αποπληρωθεί εντός δεκαετίας, μέσω μηνιαίων κρατήσεων από τον μισθό της, ύψους 525 ευρώ η καθεμιά. Η εν λόγω σύμβαση πιστώσεως με εκχώρηση του ενός πέμπτου των αποδοχών προέβλεπε ότι η δανειολήπτρια όφειλε να καταβάλει για έξοδα φακέλου ποσό ύψους 680 ευρώ, για φορολογικές επιβαρύνσεις ποσό 130,25 ευρώ, καθώς και ποσό 3 780 ευρώ ως προμήθεια του πράκτορα που ενήργησε ως μεσίτης στο πλαίσιο της συναλλαγής πιστώσεως. Οι συγκεκριμένες φορολογικές επιβαρύνσεις αντιστοιχούσαν στον υποκατάστατο φόρο που επιβάλλεται βάσει της εθνικής νομοθεσίας στις συναλλαγές πιστώσεως και υπολογίζεται με συντελεστή 0,25 % επί του κεφαλαίου της πιστώσεως. Το ποσό που καταβλήθηκε για τις εν λόγω επιβαρύνσεις στην IBL αποδόθηκε εν συνεχεία στο ιταλικό Δημόσιο Ταμείο. Η σύμβαση πιστώσεως δεν προέβλεπε την επιβολή στη δανειολήπτρια επιβαρύνσεων εξαρτώμενων από τη διάρκεια ισχύος της συμβάσεως.
34 Δεδομένου ότι η QJ εξόφλησε πρόωρα την πίστωση, η IBL της κατέβαλε ποσό ύψους 3 821,34 ευρώ για μη δεδουλευμένους τόκους. Εκτιμώντας ότι είχε δικαίωμα επιστροφής επιπλέον ποσού το οποίο αντιστοιχούσε, μεταξύ άλλων, στις φορολογικές επιβαρύνσεις και στην προμήθεια που καταβλήθηκε στον μεσίτη, η QJ προσέφυγε ενώπιον του Arbitro bancario finanziario di Palermo (εδρεύοντος στο Παλέρμο συμβουλίου διαιτησίας για την επίλυση διαφορών στον τραπεζικό και χρηματοπιστωτικό τομέα).
35 Λαμβάνοντας υπόψη την απόφαση Lexitor, το εν λόγω συμβούλιο διαιτησίας υποχρέωσε την IBL να καταβάλει στην QJ μέρος των εξόδων φακέλου και της προμνημονευθείσας προμήθειας, απέρριψε δε το αίτημα της δανειολήπτριας περί επιστροφής των φορολογικών επιβαρύνσεων.
36 Η QJ προσέφυγε ενώπιον του Giudice di Pace di Palermo (ειρηνοδίκη Παλέρμου), ήτοι του αιτούντος δικαστηρίου, ο οποίος, με διαταγή πληρωμής που εκδόθηκε στις 16 Ιανουαρίου 2024, υποχρέωσε την IBL να καταβάλει στη δανειολήπτρια το ποσό των 1 643,62 ευρώ, πλέον τόκων και δικαστικών εξόδων. Η IBL άσκησε ανακοπή κατά της διαταγής πληρωμής, στο πλαίσιο δε της διαδικασίας που κινήθηκε με την εν λόγω ανακοπή η QJ ζήτησε να υποχρεωθεί η τράπεζα να της καταβάλει ποσό ύψους 2 639,39 ευρώ, υπολογιζόμενο βάσει του κανόνα prorata temporis όσον αφορά το σύνολο των επιβαρύνσεων που μνημονεύονται στη σκέψη 33 της παρούσας αποφάσεως.
37 Το αιτούν δικαστήριο επισημαίνει ότι τα προδικαστικά ερωτήματα που υπέβαλε στο πλαίσιο της υποθέσεως C‑239/25 είναι κρίσιμα και για την υπόθεση C‑355/25, παραπέμπει δε στο σκεπτικό που εξέθεσε στο πλαίσιο της πρώτης εκ των μνημονευομένων υποθέσεων. Εκτιμά, πάντως, ότι είναι αναγκαία η υποβολή νέας αιτήσεως προδικαστικής αποφάσεως στο Δικαστήριο στο μέτρο που με την υπόθεση C‑355/25 εγείρεται νέο ζήτημα, συγκεκριμένα δε αυτό της επιστροφής των φορολογικών επιβαρύνσεων.
38 Κατά το αιτούν δικαστήριο, η ιδιαιτερότητα του συγκεκριμένου ζητήματος συνίσταται στο ότι οι φορολογικές επιβαρύνσεις δεν σχετίζονται ούτε με τη δραστηριότητα των μεσιτών πιστώσεων ούτε με το χρηματοδοτικό κόστος του πιστωτικού φορέα. Πρόκειται για επιβαρύνσεις που επιβάλλονται εκ του νόμου, με τον οποίο καθορίζεται και το ύψος τους, τα δε καταβαλλόμενα ποσά αποδίδονται από τον πιστωτικό φορέα στο ιταλικό Δημόσιο Ταμείο.
39 Κατά πρώτον, το αιτούν δικαστήριο διατηρεί επιφυλάξεις σχετικά με το αν το δικαίωμα μειώσεως του συνολικού κόστους της πιστώσεως, κατά το άρθρο 16, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/48, όπως ερμηνεύθηκε με την απόφαση Lexitor, σε περίπτωση πρόωρης εξοφλήσεως της πιστώσεως, καταλαμβάνει και τις ως άνω επιβαρύνσεις. Τυχόν αντίθετη ερμηνεία της προμνημονευθείσας οδηγίας θα συνεπαγόταν ότι το συγκεκριμένο νομοθέτημα προβλέπει διαφορετικές λύσεις σε δύο παρεμφερείς περιπτώσεις, ήτοι σε εκείνες της εκ μέρους του καταναλωτή ασκήσεως, αφενός, του δικαιώματος πρόωρης εξοφλήσεως της συναφθείσας πιστώσεως, κατά το άρθρο 16 της οδηγίας, και, αφετέρου, του δικαιώματος υπαναχωρήσεως, κατά το άρθρο 14, παράγραφος 3, στοιχείο βʹ, της οδηγίας. Συγκεκριμένα, κατά τη δεύτερη εκ των προμνημονευθεισών διατάξεων, σε περίπτωση κατά την οποία ο καταναλωτής ασκεί το δικαίωμά του υπαναχωρήσεως οι τόκοι ουδέποτε επιστρέφονται.
40 Κατά δεύτερον, το αιτούν δικαστήριο εκτιμά ότι τυχόν επιστροφή των φορολογικών επιβαρύνσεων στον καταναλωτή αντιβαίνει στην αρχή της απαγορεύσεως του αδικαιολόγητου πλουτισμού, η οποία καταλέγεται μεταξύ των γενικών αρχών του δικαίου της Ένωσης. Συγκεκριμένα, τα ποσά που αντιστοιχούν στις φορολογικές επιβαρύνσεις πρέπει να αποδίδονται στο ιταλικό Δημόσιο Ταμείο κατά τον χρόνο χορηγήσεως της πιστώσεως και όχι κατά την πρόωρη εξόφλησή της. Επιπλέον, η αποζημίωση που προβλέπεται στο άρθρο 16, παράγραφοι 2 και 4, της οδηγίας 2008/48 δεν αποσκοπεί να αποζημιώσει τον πιστωτικό φορέα σε περίπτωση επιστροφής των φορολογικών επιβαρύνσεων.
41 Επομένως, στο μέτρο που ο πιστωτικός φορέας υποχρεούται να επιστρέψει στον καταναλωτή χρηματικό ποσό που ουδέποτε είχε στη διάθεσή του, ο καταναλωτής καθίσταται πλουσιότερος άνευ νόμιμης αιτίας.
42 Υπό τις ως άνω συνθήκες, ο Giudice di pace di Palermo (ειρηνοδίκης Παλέρμου) αποφάσισε να αναστείλει την ενώπιόν του διαδικασία και να υποβάλει στο Δικαστήριο τα ακόλουθα προδικαστικά ερωτήματα:
«[1)] Έχει η διάταξη του άρθρου 16, παράγραφος 1, της οδηγίας [2008/48], ερμηνευόμενη υπό το πρίσμα της [αποφάσεως Lexitor], την έννοια ότι αντιτίθεται σε ερμηνεία του όρου “συνολικό κόστος της πίστωσης”, του οποίου τη μείωση δικαιούται ο καταναλωτής σε περίπτωση πρόωρης εξόφλησης της πίστωσης, υπό την έννοια ότι δεν περιλαμβάνει τις φορολογικές επιβαρύνσεις των οποίων το ποσό, σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία, δεν εξαρτάται από τη διάρκεια της πίστωσης και καταβάλλεται από τον πιστωτικό φορέα κατά τον χρόνο χορήγησης της πίστωσης;
[2)] Αντιτίθεται η γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης περί απαγορεύσεως του αδικαιολόγητου πλουτισμού, η οποία εφαρμόζεται στη ρύθμιση του άρθρου 16, παράγραφος 1, της οδηγίας [2008/48], σε ερμηνεία εθνικής ρυθμίσεως περί μεταφοράς στο εσωτερικό δίκαιο της οδηγίας 2008/48, η οποία επιβάλλει, σε περίπτωση πρόωρης αποπληρωμής της πίστωσης και επιστροφής στον καταναλωτή του “συνολικού κόστους της πίστωσης”, να επιστρέφονται στον καταναλωτή και οι φορολογικές επιβαρύνσεις, το ύψος των οποίων δεν εξαρτάται από τη διάρκεια της πίστωσης και τις οποίες ο πιστωτικός φορέας οφείλει να αποδώσει στο Δημόσιο Ταμείο κατά τον χρόνο χορήγησης της πίστωσης;»
43 Με απόφαση του Προέδρου του Δικαστηρίου της 2ας Φεβρουαρίου 2026, αποφασίστηκε η συνεκδίκαση των υποθέσεων C‑239/25 και C‑355/25 προς διευκόλυνση της προφορικής διαδικασίας και προς έκδοση κοινής αποφάσεως.
Επί των προδικαστικών ερωτημάτων
Επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος στην υπόθεση C‑239/25
44 Με το υπό κρίση προδικαστικό ερώτημα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινισθεί αν το άρθρο 16, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/48 έχει την έννοια ότι δεν αντιτίθεται σε ερμηνεία εθνικής ρυθμίσεως βάσει της οποίας, σε περίπτωση πρόωρης εξοφλήσεως της πιστώσεως, το δικαίωμα του καταναλωτή σε μείωση του συνολικού κόστους της πιστώσεως καταλαμβάνει μόνον τις συμβατικές επιβαρύνσεις που εξαρτώνται από τη διάρκεια ισχύος της συμβάσεως πιστώσεως, όταν η συγκεκριμένη ρύθμιση επιβάλλει στον πιστωτικό φορέα υποχρεώσεις προσυμβατικής ενημερώσεως όσον αφορά την κατηγοριοποίηση των επιβαρύνσεων που επιβάλλονται στον καταναλωτή, παρέχοντας στον δεύτερο τη δυνατότητα να αντιληφθεί αν οι εν λόγω επιβαρύνσεις εξαρτώνται από την προμνημονευθείσα διάρκεια ισχύος.
45 Το άρθρο 16, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/48, ερμηνευόμενο με γνώμονα την αιτιολογική σκέψη 39 αυτής, προβλέπει το δικαίωμα του καταναλωτή να προβεί σε πρόωρη εξόφληση της συμβάσεως και να τύχει μειώσεως του συνολικού κόστους της πιστώσεως αντίστοιχης με τους οφειλόμενους τόκους και τα οφειλόμενα έξοδα για το εναπομένον χρονικό διάστημα ισχύος της συμβάσεως (απόφαση Lexitor, σκέψη 22).
46 Στη σκέψη 36 της αποφάσεως Lexitor, το Δικαστήριο έκρινε ότι η ως άνω διάταξη έχει την έννοια ότι το δικαίωμα του καταναλωτή σε μείωση του συνολικού κόστους της πιστώσεως σε περίπτωση πρόωρης εξοφλήσεώς της περιλαμβάνει άπαντα τα έξοδα των οποίων η καταβολή επιβλήθηκε στον καταναλωτή.
47 Προκειμένου να καταλήξει στο ανωτέρω συμπέρασμα, το Δικαστήριο στηρίχθηκε, κατά πρώτον, σε τελολογική ερμηνεία της διατάξεως, επισημαίνοντας, στη σκέψη 29 της αποφάσεως Lexitor, ότι η οδηγία 2008/48 αποσκοπεί να διασφαλίσει αυξημένο επίπεδο προστασίας των καταναλωτών. Το σύστημα προστασίας που τίθεται σε εφαρμογή με τη συγκεκριμένη οδηγία στηρίζεται στην παραδοχή ότι ο καταναλωτής βρίσκεται σε υποδεέστερη θέση έναντι του επαγγελματία, όσον αφορά τόσο τη διαπραγματευτική ισχύ όσο και το επίπεδο πληροφορήσεως.
48 Προκειμένου να διασφαλισθεί η ως άνω προστασία, το άρθρο 22, παράγραφος 3, της οδηγίας 2008/48 επιβάλλει στα κράτη μέλη την υποχρέωση να μεριμνούν ώστε οι διατάξεις που θεσπίζουν προς εφαρμογή της οδηγίας να μην είναι δυνατό να καταστρατηγηθούν μέσω του γράμματος των ρητρών των επίμαχων συμβάσεων πιστώσεως (απόφαση Lexitor, σκέψη 30).
49 Κατά δεύτερον, το Δικαστήριο έκρινε, στις σκέψεις 31 έως 33 της αποφάσεως Lexitor, ότι η αποτελεσματικότητα του δικαιώματος σε μείωση του συνολικού κόστους της πιστώσεως θα αποδυναμωνόταν εάν η μείωση της πιστώσεως μπορούσε να περιορισθεί στο να ληφθούν υπόψη μόνον τα έξοδα τα οποία εμφανίζει ο πιστωτικός φορέας ως εξαρτώμενα από τη χρονική διάρκεια ισχύος της συμβάσεως. Πράγματι, δεδομένου ότι ο πιστωτικός φορέας καθορίζει μονομερώς τα έξοδα και τον επιμερισμό τους, ενδέχεται να επιδιώξει τη μείωση στον μέγιστο δυνατό βαθμό των εξόδων που εξαρτώνται από τη χρονική διάρκεια ισχύος της συμβάσεως και να επιβάλει στον καταναλωτή υψηλότερα εφάπαξ καταβαλλόμενα ποσά κατά τον χρόνο συνάψεως της συμβάσεως πιστώσεως, κατά τρόπον ώστε τα εν λόγω ποσά να μην εμπίπτουν στο δικαίωμα μειώσεως του συνολικού κόστους. Επιπλέον, το Δικαστήριο επισήμανε ότι η διακριτική ευχέρεια που διαθέτουν οι πιστωτικοί φορείς όσον αφορά τις χρεώσεις που επιβάλλουν και την εσωτερική οργάνωσή τους καθιστά εξαιρετικά δυσχερή την εκ μέρους καταναλωτή ή δικαστηρίου εκτίμηση περί περιοδικού ή μη χαρακτήρα των επίμαχων επιβαρύνσεων.
50 Τούτου λεχθέντος, υπενθυμίζεται ότι η διαδικασία προδικαστικής παραπομπής του άρθρου 267 ΣΛΕΕ καθιερώνει διάλογο μεταξύ του Δικαστηρίου και των δικαστηρίων των κρατών μελών με σκοπό τη διασφάλιση της ενότητας της ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης, καθώς και της συνέπειας, της πλήρους αποτελεσματικότητας και της αυτονομίας του [πρβλ. γνωμοδότηση 2/13 (Προσχώρηση της Ένωσης στην ΕΣΔΑ), της 18ης Δεκεμβρίου 2014, EU:C:2014:2454, σκέψη 176, και απόφαση της 1ης Αυγούστου 2025, Royal Football Club Seraing, C‑600/23, EU:C:2025:617, σκέψη 77].
51 Κατά συνέπεια, η ως άνω διαδικασία αποτελεί μέσο συνεργασίας μεταξύ του Δικαστηρίου και των εθνικών δικαστηρίων, με το οποίο το Δικαστήριο παρέχει στα εθνικά δικαστήρια τα στοιχεία ερμηνείας του δικαίου της Ένωσης που τους είναι αναγκαία για την επίλυση της διαφοράς επί της οποίας καλούνται να αποφανθούν (απόφαση της 11ης Ιουνίου 2026, Stogenchev, C‑342/25, EU:C:2026:469, σκέψη 56).
52 Πρέπει, επίσης, να επισημανθεί ότι το Δικαστήριο, όταν απαντά σε προδικαστικά ερωτήματα, οφείλει, στο πλαίσιο της κατανομής αρμοδιοτήτων μεταξύ των δικαιοδοτικών οργάνων της Ένωσης και των εθνικών δικαστηρίων, να λαμβάνει υπόψη το πραγματικό και νομοθετικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται τα προδικαστικά ερωτήματα, όπως αυτό εξειδικεύεται με την απόφαση περί παραπομπής (απόφαση της 5ης Δεκεμβρίου 2017, M.A.S. και M.B., C‑42/17, EU:C:2017:936, σκέψη 24).
53 Το νομοθετικό πλαίσιο της υπό κρίση υποθέσεως, όμως, διαφέρει από εκείνο της υποθέσεως επί της οποίας εκδόθηκε η απόφαση Lexitor. Πράγματι, από τη σκέψη 17 της αποφάσεως Lexitor προκύπτει ότι στη συγκεκριμένη υπόθεση το αιτούν δικαστήριο είχε το ίδιο μνημονεύσει τον κίνδυνο καταχρηστικής συμπεριφοράς εκ μέρους του πιστωτικού φορέα όσον αφορά την παρουσίαση των συμβατικών εξόδων που επιβάλλονταν στον καταναλωτή. Από την εν λόγω απόφαση, όμως, δεν προκύπτει ότι η εφαρμοστέα εθνική ρύθμιση επέβαλλε στον πιστωτικό φορέα, αντιθέτως προς την υπό κρίση υπόθεση, υποχρέωση προσυμβατικής ενημερώσεως παρέχουσας στον καταναλωτή τη δυνατότητα να αντιληφθεί αν οι επίμαχες συμβατικές επιβαρύνσεις εξαρτώνταν από τη διάρκεια ισχύος της συμβάσεως πιστώσεως.
54 Από την απόφαση περί παραπομπής προκύπτει συναφώς ότι εάν το αιτούν δικαστήριο μπορούσε να λάβει υπόψη τις εγκυκλίους και την απόφαση της Τράπεζας της Ιταλίας που μνημονεύονται στις σκέψεις 17 έως 20 της παρούσας αποφάσεως, θα μπορούσε να διακριβώσει, κατ’ ουσίαν, αν, εν προκειμένω, ο καταναλωτής μπορούσε να τύχει των ίδιων εγγυήσεων περί διαφάνειας με εκείνες που παρέχονται, κατά το Δικαστήριο, βάσει της οδηγίας 2014/17 μέσω του ESIS και, ως εκ τούτου, αν ήταν σε θέση να αντιληφθεί αν οι επιβαρύνσεις που του επιβλήθηκαν εξαρτώνταν ή όχι από τη διάρκεια ισχύος της συμβάσεως.
55 Όσον αφορά την οδηγία 2014/17, από τις σκέψεις 31 έως 35 της αποφάσεως UniCredit Bank Austria προκύπτει ότι το Δικαστήριο έκρινε ότι το κατά το άρθρο 25 της οδηγίας δικαίωμα μειώσεως του συνολικού κόστους της πιστώσεως δεν μπορεί να καταλαμβάνει τις επιβαρύνσεις τις οποίες, ανεξαρτήτως της διάρκειας ισχύος της συμβάσεως, υποχρεούται να καταβάλλει ο καταναλωτής είτε υπέρ του πιστωτικού φορέα είτε υπέρ τρίτου για παροχές που έχουν ήδη εκπληρωθεί πλήρως κατά τον χρόνο της πρόωρης αποπληρωμής. Πράγματι, η οδηγία 2014/17 επιβάλλει στον πιστωτικό φορέα υποχρεώσεις προσυμβατικής ενημερώσεως ικανές να περιορίζουν τη διακριτική ευχέρειά του όσον αφορά τις χρεώσεις που επιβάλλει και την εσωτερική οργάνωσή του, προβλέποντας, ιδίως, ότι ο πιστωτικός φορέας υποχρεούται να αποστέλλει στον καταναλωτή δελτίο σχετικό με την κατηγοριοποίηση των συμβατικών επιβαρύνσεων που του επιβάλλει, παρέχοντάς του τη δυνατότητα να ελέγχει αν ένα είδος επιβαρύνσεως συνδέεται αντικειμενικώς με τη χρονική διάρκεια ισχύος της συμβάσεως.
56 Λαμβανομένων υπόψη των προεκτεθέντων, στη σκέψη 36 της αποφάσεως UniCredit Bank Austria, το Δικαστήριο αποφάνθηκε ότι ο κίνδυνος καταχρηστικής συμπεριφοράς του πιστωτικού φορέα, που μνημονεύεται στις σκέψεις 31 έως 33 της αποφάσεως Lexitor, στο πλαίσιο εφαρμογής της οδηγίας 2008/48, δεν μπορεί να δικαιολογήσει το συμπέρασμα ότι οι επιβαρύνσεις που δεν εξαρτώνται από τη χρονική διάρκεια ισχύος της συμβάσεως καταλαμβάνονται από το δικαίωμα μειώσεως του συνολικού κόστους της πιστώσεως, το οποίο προβλέπεται στο άρθρο 25, παράγραφος 1, της οδηγίας 2014/17.
57 Συνεπώς, σε περίπτωση κατά την οποία η εφαρμοστέα εθνική ρύθμιση επιβάλλει στον πιστωτικό φορέα υποχρεώσεις προσυμβατικής ενημερώσεως ισοδύναμες εκείνων που προβλέπονται με την οδηγία 2014/17, με συνέπεια να μην υφίσταται ο κίνδυνος που επισημάνθηκε με την απόφαση Lexitor, το άρθρο 16, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/48 δεν έχει την έννοια ότι το δικαίωμα μειώσεως του συνολικού κόστους της πιστώσεως σε περίπτωση πρόωρης εξοφλήσεώς της καταλαμβάνει κατ’ ανάγκην τις επιβαρύνσεις που δεν εξαρτώνται από τη διάρκεια ισχύος της συμβάσεως.
58 Εν προκειμένω, απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να ελέγξει αν ο κίνδυνος καταχρηστικής συμπεριφοράς του πιστωτικού φορέα όσον αφορά τις συμβατικές επιβαρύνσεις που καταβάλλει ο καταναλωτής, η ύπαρξη του οποίου δικαιολόγησε την ερμηνεία του άρθρου 16, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/48 που προκρίθηκε με την απόφαση Lexitor, μπορεί πράγματι να αποκλεισθεί, λόγω ιδίως των εγκυκλίων και της αποφάσεως που μνημονεύονται στις σκέψεις 17 έως 20 της παρούσας αποφάσεως και αν, συνεπώς, ο καταναλωτής είναι σε θέση να εκτιμήσει το είδος των επίμαχων συμβατικών επιβαρύνσεων, ήτοι αν αυτές εξαρτώνται από τη διάρκεια ισχύος της συμβάσεως. Ειδικότερα, ο συγκεκριμένος έλεγχος προϋποθέτει ότι πρέπει να εκτιμηθεί αν οι ως άνω εγκύκλιοι και απόφαση ίσχυαν στην περίπτωση της επίμαχης συμβάσεως πιστώσεως.
59 Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα που υποβλήθηκε στο πλαίσιο της υποθέσεως C‑239/25 πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 16, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/48 έχει την έννοια ότι δεν αντιτίθεται σε ερμηνεία εθνικής ρυθμίσεως βάσει της οποίας, σε περίπτωση πρόωρης εξοφλήσεως της πιστώσεως, το δικαίωμα του καταναλωτή σε μείωση του συνολικού κόστους της πιστώσεως καταλαμβάνει μόνον τις συμβατικές επιβαρύνσεις που εξαρτώνται από τη διάρκεια ισχύος της συμβάσεως πιστώσεως, υπό την προϋπόθεση ότι η συγκεκριμένη ρύθμιση επιβάλλει στον πιστωτικό φορέα υποχρεώσεις προσυμβατικής ενημερώσεως όσον αφορά την κατηγοριοποίηση των επιβαρύνσεων που επιβάλλονται στον καταναλωτή, παρέχοντας στον δεύτερο τη δυνατότητα να αντιληφθεί αν οι εν λόγω επιβαρύνσεις εξαρτώνται από την προμνημονευθείσα διάρκεια ισχύος.
Επί του δεύτερου προδικαστικού ερωτήματος στην υπόθεση C‑239/25 και επί του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος στην υπόθεση C‑355/25
60 Με τα υπό κρίση προδικαστικά ερωτήματα, τα οποία πρέπει να εξετασθούν από κοινού, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινισθεί αν το άρθρο 16, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/48 έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε ερμηνεία της εθνικής ρυθμίσεως βάσει της οποίας το δικαίωμα μειώσεως του συνολικού κόστους της πιστώσεως σε περίπτωση πρόωρης εξοφλήσεώς της δεν καταλαμβάνει τις συμβατικές επιβαρύνσεις οι οποίες δεν εξαρτώνται από τη διάρκεια ισχύος της συμβάσεως πιστώσεως και οι οποίες αφορούν είτε παροχές που εκπληρώθηκαν από τρίτους κατά το προσυμβατικό στάδιο είτε φορολογικές επιβαρύνσεις των οποίων το ποσό καταβάλλεται από τον καταναλωτή και αποδίδεται εν συνεχεία από τον πιστωτικό φορέα στο Δημόσιο Ταμείο κατά τον χρόνο χορηγήσεως της πιστώσεως.
61 Όσον αφορά, κατά πρώτον, την έννοια του «συνολικού κόστους της πίστωσης για τον καταναλωτή», στο άρθρο 3, στοιχείο ζʹ, της οδηγίας 2008/48 προκρίνεται ευρύς ορισμός της συγκεκριμένης έννοιας (βλ., κατ’ αναλογίαν, απόφαση UniCredit Bank Austria, σκέψη 23).
62 Πράγματι, η προμνημονευθείσα διάταξη προβλέπει ότι το συνολικό κόστος της πιστώσεως για τον καταναλωτή πρέπει να περιλαμβάνει το σύνολο των επιβαρύνσεων τις οποίες καλείται να καταβάλει ο καταναλωτής για τη σύμβαση πιστώσεως και τις οποίες γνωρίζει ο πιστωτικός φορέας. Ρητώς εξαιρούνται από το εν λόγω κόστος μόνον τα συμβολαιογραφικά έξοδα.
63 Εν προκειμένω, σύμφωνα με τα στοιχεία της δικογραφίας που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο, οι επιβαρύνσεις που μνημονεύονται στη σκέψη 60 της παρούσας αποφάσεως δεν αντιστοιχούν σε παροχή εκ μέρους του ίδιου του πιστωτικού φορέα. Στην υπόθεση C‑239/25, η επιβάρυνση αφορά την παρέμβαση μεσίτη κατά το προσυμβατικό στάδιο. Στην υπόθεση C‑355/25 πρόκειται για προβλεπόμενες από την εθνική νομοθεσία φορολογικές επιβαρύνσεις τις οποίες εισπράττει από τον καταναλωτή ο πιστωτικός φορέας κατά τη χορήγηση της πιστώσεως και των οποίων το ποσό αποδίδει εν συνεχεία στο ιταλικό Δημόσιο Ταμείο.
64 Κατά συνέπεια, απόκειται στο αιτούν δικαστήριο να διακριβώσει αν τα έξοδα που μνημονεύονται στη σκέψη 60 της παρούσας αποφάσεως αποτελούν επιβαρύνσεις τις οποίες πρέπει να καταβάλει ο καταναλωτής βάσει των επίμαχων στις υποθέσεις των κύριων δικών συμβάσεων πιστώσεως και τις οποίες γνωρίζει ο πιστωτικός φορέας, καθώς και, ενδεχομένως, αν εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της εξαιρέσεως περί συμβολαιογραφικών εξόδων.
65 Όσον αφορά, κατά δεύτερον, το περιεχόμενο της έννοιας της «μειώσεως του συνολικού κόστους της πίστωσης» για τον καταναλωτή, κατά το άρθρο 16, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/48, επισημαίνεται ότι από τη σκέψη 36 της αποφάσεως Lexitor προκύπτει ότι τα έξοδα που εμπίπτουν στη συγκεκριμένη έννοια είναι εκείνα των οποίων η καταβολή «επιβλήθηκε» στον καταναλωτή από τον πιστωτικό φορέα.
66 Στο πλαίσιο της αποφάσεως εκείνης, ο κίνδυνος καταχρηστικής συμπεριφοράς του πιστωτικού φορέα όσον αφορά τα συμβατικά έξοδα των οποίων η καταβολή επιβάλλεται στον καταναλωτή είχε δικαιολογήσει ερμηνεία του άρθρου 16, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/48 κατά την οποία το δικαίωμα μειώσεως του συνολικού κόστους της πιστώσεως καταλαμβάνει άπαντα τα συμβατικά έξοδα, ασχέτως αν εξαρτώνται από τη διάρκεια ισχύος της συμβάσεως. Κατά συνέπεια, πρέπει να γίνει δεκτό ότι η σκέψη 36 της αποφάσεως Lexitor αφορά τις συμβατικές επιβαρύνσεις που τελούν υπό τον έλεγχο του πιστωτικού φορέα, ο οποίος καθορίζει μονομερώς την ύπαρξη, το ύψος ή τις προϋποθέσεις εφαρμογής τους.
67 Η ως άνω ερμηνεία επιρρωννύεται, όσον αφορά την ερμηνεία του πλαισίου στο οποίο εντάσσεται το άρθρο 16, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/48, από το γράμμα της οδηγίας 2023/2225, η οποία καταργεί και αντικαθιστά την οδηγία 2008/48 από τον Νοέμβριο του 2026 και η οποία, όπως προκύπτει από την αιτιολογική σκέψη της 70, παραπέμπει στην ερμηνεία του δικαιώματος του καταναλωτή σε μείωση του συνολικού κόστους της πίστωσης σε περίπτωση πρόωρης εξοφλήσεως την οποία προέκρινε το Δικαστήριο στην απόφαση Lexitor. Κατά την προμνημονευθείσα αιτιολογική σκέψη 70, αφενός μεν, το εν λόγω δικαίωμα «περιλαμβάνει όλα τα έξοδα των οποίων η καταβολή επιβλήθηκε στον καταναλωτή», αφετέρου δε, δεν περιλαμβάνει τους φόρους και τα τέλη που επιβάλλονται από τρίτους, καταβάλλονται απευθείας σε αυτούς και δεν εξαρτώνται από τη διάρκεια ισχύος της συμβάσεως πιστώσεως, «δεδομένου ότι τα έξοδα αυτά δεν επιβάλλονται από τον πιστωτικό φορέα και, ως εκ τούτου, δεν μπορούν να τροποποιηθούν μονομερώς από τον πιστωτικό φορέα».
68 Στο αιτούν δικαστήριο απόκειται να κρίνει, λαμβάνοντας υπόψη όλα τα κρίσιμα πραγματικά στοιχεία, αν μπορεί να γίνει δεκτό ότι οι επίμαχες στις υποθέσεις των κύριων δικών επιβαρύνσεις επιβλήθηκαν από τον πιστωτικό φορέα στον καταναλωτή, κατά την έννοια που μνημονεύεται στη σκέψη 66 της παρούσας αποφάσεως.
69 Τούτου λεχθέντος, το Δικαστήριο, αποφαινόμενο επί προδικαστικής παραπομπής, δύναται να παράσχει ενδείξεις προκειμένου να καθοδηγήσει το αιτούν δικαστήριο κατά την εκ μέρους του εκτίμηση.
70 Κατά πρώτον, όσον αφορά τα έξοδα για την επίμαχη στην υπόθεση C‑239/25 παροχή εκ μέρους τρίτου, πρέπει κατ’ αρχάς να διακριβωθεί αν αυτή αντιστοιχεί σε συμπληρωματική υπηρεσία σχετική με τη σύμβαση πιστώσεως, σε περίπτωση που η σύναψη συμβάσεως σχετικής με την εν λόγω υπηρεσία είναι υποχρεωτική για την ίδια την έγκριση της πιστώσεως ή για τη χορήγησή της υπό συγκεκριμένους όρους. Εν συνεχεία, πρέπει να εξετασθεί αν ο πιστωτικός φορέας έχει το δικαίωμα να τροποποιήσει μονομερώς το ύψος ή τους όρους καταβολής των εν λόγω εξόδων ή, ακόμη, αν μέρος αυτών αποδίδεται ακολούθως στον πιστωτικό φορέα από τον οικείο τρίτο. Τέλος, πρέπει να ληφθεί υπόψη η συμβατική σχέση ή η σχέση εργασίας μεταξύ του τρίτου και του πιστωτικού φορέα, προκειμένου να διαπιστωθεί η ύπαρξη έννομη σχέσεως μεταξύ των δύο, εάν ο τρίτος ασκεί τη δραστηριότητά του υπό τον έλεγχο του πιστωτικού φορέα ή εάν ενεργεί ως μεσίτης.
71 Κατά δεύτερον, όσον αφορά φορολογικές επιβαρύνσεις όπως οι επίμαχες στην υπόθεση C‑355/25, από τη δικογραφία που έχει στη διάθεσή του το Δικαστήριο προκύπτει ότι το ποσό των εν λόγω επιβαρύνσεων, αφού καταβληθεί από τον καταναλωτή στον πιστωτικό φορέα, πρέπει να αποδίδεται από τον πιστωτικό φορέα στο ιταλικό Δημόσιο Ταμείο, το δε νομικό καθεστώς που διέπει τέτοιες επιβαρύνσεις καθορίζεται από την ιταλική νομοθεσία περί συμβάσεων πιστώσεως με εκχώρηση του ενός πέμπτου των αποδοχών. Ως εκ τούτου, υπό την επιφύλαξη της σχετικής διακριβώσεως της οποίας η διενέργεια απόκειται στο αιτούν δικαστήριο, πρέπει να γίνει δεκτό ότι ο πιστωτικός φορέας δεν φαίνεται να έχει εξουσία διαθέσεως του ποσού που εισπράττει για τις φορολογικές επιβαρύνσεις ούτε μονομερούς τροποποιήσεως των όρων υπό τους οποίους καθορίζονται και εισπράττονται οι εν λόγω επιβαρύνσεις.
72 Λαμβανομένου υπόψη του συνόλου των προεκτεθέντων, στο δεύτερο προδικαστικό ερώτημα που υποβλήθηκε στο πλαίσιο της υποθέσεως C‑239/25 και στο πρώτο προδικαστικό ερώτημα που υποβλήθηκε στο πλαίσιο της υποθέσεως C‑355/25 πρέπει να δοθεί η απάντηση ότι το άρθρο 16, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/48 έχει την έννοια ότι δεν αντιτίθεται σε ερμηνεία της εθνικής ρυθμίσεως βάσει της οποίας το δικαίωμα μειώσεως του συνολικού κόστους της πιστώσεως σε περίπτωση πρόωρης εξοφλήσεώς της δεν καταλαμβάνει τις συμβατικές επιβαρύνσεις οι οποίες δεν εξαρτώνται από τη διάρκεια ισχύος της συμβάσεως πιστώσεως και οι οποίες αφορούν είτε παροχές που εκπληρώθηκαν από τρίτους κατά το προσυμβατικό στάδιο είτε φορολογικές επιβαρύνσεις των οποίων το ποσό καταβάλλεται από τον καταναλωτή και αποδίδεται εν συνεχεία από τον πιστωτικό φορέα στο Δημόσιο Ταμείο κατά τον χρόνο χορηγήσεως της πιστώσεως, υπό την προϋπόθεση ότι η καταβολή των εν λόγω επιβαρύνσεων δεν επιβλήθηκε από τον πιστωτικό φορέα.
Επί του τρίτου προδικαστικού ερωτήματος στην υπόθεση C‑239/25 και επί του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος στην υπόθεση C‑355/25
73 Με τα υπό κρίση προδικαστικά ερωτήματα, το αιτούν δικαστήριο ζητεί, κατ’ ουσίαν, να διευκρινισθεί αν το άρθρο 16, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/48, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα της αρχής της απαγορεύσεως του αδικαιολόγητου πλουτισμού, έχει την έννοια ότι αντιτίθεται σε ερμηνεία της εθνικής ρυθμίσεως βάσεις της οποίας επιβάλλεται στον πιστωτικό φορέα, σε περίπτωση πρόωρης εξοφλήσεως της πιστώσεως, υποχρέωση αποδόσεως των ποσών που εισπράχθηκαν για επιβαρύνσεις οι οποίες δεν εξαρτώνται από τη διάρκεια ισχύος της συμβάσεως πιστώσεως και οι οποίες αφορούν είτε παροχές που εκπληρώθηκαν από τρίτους κατά το προσυμβατικό στάδιο είτε φορολογικές επιβαρύνσεις των οποίων το ποσό καταβάλλεται από τον καταναλωτή και αποδίδεται εν συνεχεία από τον πιστωτικό φορέα στο Δημόσιο Ταμείο κατά τον χρόνο χορηγήσεως της πιστώσεως.
74 Επισημαίνεται ότι η ερμηνεία του δικαιώματος του καταναλωτή σε μείωση του συνολικού κόστους της πιστώσεως, κατά το άρθρο 16, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/48, όσον αφορά τα είδη επιβαρύνσεων που μνημονεύονται στη σκέψη 60 της παρούσας αποφάσεως, εξετάσθηκε ήδη στο πλαίσιο του δευτέρου προδικαστικού ερωτήματος που υποβλήθηκε στην υπόθεση C‑239/25 και του πρώτου προδικαστικού ερωτήματος που υποβλήθηκε στην υπόθεση C‑355/25. Κατά συνέπεια, παρέλκει η ερμηνεία της προμνημονευθείσας διατάξεως και στο πλαίσιο των προδικαστικών ερωτημάτων που μνημονεύονται στην ανωτέρω σκέψη 73.
75 Υπενθυμίζεται συναφώς ότι, σύμφωνα με τις αρχές που είναι κοινές στα δίκαια των κρατών μελών, το πρόσωπο που υπέστη ζημία η οποία βελτιώνει την περιουσία άλλου προσώπου, χωρίς ο πλουτισμός αυτός να στηρίζεται σε νομική βάση, έχει κατά κανόνα δικαίωμα αποδόσεως, μέχρι του ύψους της ζημίας αυτής, εκ μέρους του καταστάντος πλουσιοτέρου. Προκειμένου να γίνει δεκτή αγωγή λόγω αδικαιολόγητου πλουτισμού, πρέπει οπωσδήποτε ο πλουτισμός να στερείται έγκυρης νομικής βάσεως [πρβλ. απόφαση της 16ης Δεκεμβρίου 2008, Masdar (UK) κατά Επιτροπής, C‑47/07 P, EU:C:2008:726, σκέψεις 44 και 46].
76 Εν προκειμένω, επισημαίνεται, αφενός, ότι αν το αιτούν δικαστήριο αποφανθεί ότι το δικαίωμα μειώσεως του συνολικού κόστους της πιστώσεως, το οποίο προβλέπεται στο άρθρο 16, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/48 δεν καταλαμβάνει τις επιβαρύνσεις που μνημονεύονται στη σκέψη 60 της παρούσας αποφάσεως, ο καταναλωτής δεν θα εισπράξει κανένα ποσό και, ως εκ τούτου, ουδόλως θα τύχει βελτιώσεως της περιουσιακής καταστάσεώς του.
77 Αφετέρου, εάν το αιτούν δικαστήριο αποφανθεί ότι το ως άνω δικαίωμα αφορά και τις προμνημονευθείσες επιβαρύνσεις, η συνακόλουθη βελτίωση της περιουσιακής καταστάσεως του καταναλωτή θα στηρίζεται σε έγκυρη νομική βάση. Κατά συνέπεια, σε τέτοια περίπτωση δεν θα πρόκειται για αδικαιολόγητο πλουτισμό.
78 Υπό τις ανωτέρω συνθήκες, παρέλκει η απάντηση στα προδικαστικά ερωτήματα που μνημονεύονται στη σκέψη 73 της παρούσας αποφάσεως.
Επί των δικαστικών εξόδων
79 Δεδομένου ότι η παρούσα διαδικασία έχει ως προς τους διαδίκους της κύριας δίκης τον χαρακτήρα παρεμπίπτοντος που ανέκυψε ενώπιον του αιτούντος δικαστηρίου, σ’ αυτό εναπόκειται να αποφανθεί επί των δικαστικών εξόδων. Τα έξοδα στα οποία υποβλήθηκαν όσοι υπέβαλαν παρατηρήσεις στο Δικαστήριο, πλην των ως άνω διαδίκων, δεν αποδίδονται.
Για τους λόγους αυτούς, το Δικαστήριο (έβδομο τμήμα) αποφαίνεται:
1) Το άρθρο 16, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/48/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου, της 23ης Απριλίου 2008, για τις συμβάσεις καταναλωτικής πίστης και την κατάργηση της οδηγίας 87/102/ΕΟΚ του Συμβουλίου,
έχει την έννοια ότι:
δεν αντιτίθεται σε ερμηνεία εθνικής ρυθμίσεως βάσει της οποίας, σε περίπτωση πρόωρης εξοφλήσεως της πιστώσεως, το δικαίωμα του καταναλωτή σε μείωση του συνολικού κόστους της πιστώσεως καταλαμβάνει μόνον τις συμβατικές επιβαρύνσεις που εξαρτώνται από τη διάρκεια ισχύος της συμβάσεως πιστώσεως, υπό την προϋπόθεση ότι η συγκεκριμένη ρύθμιση επιβάλλει στον πιστωτικό φορέα υποχρεώσεις προσυμβατικής ενημερώσεως όσον αφορά την κατηγοριοποίηση των επιβαρύνσεων που επιβάλλονται στον καταναλωτή, παρέχοντας στον δεύτερο τη δυνατότητα να αντιληφθεί αν οι εν λόγω επιβαρύνσεις εξαρτώνται από την προμνημονευθείσα διάρκεια ισχύος.
2) Το άρθρο 16, παράγραφος 1, της οδηγίας 2008/48
έχει την έννοια ότι:
δεν αντιτίθεται σε ερμηνεία της εθνικής ρυθμίσεως βάσει της οποίας το δικαίωμα μειώσεως του συνολικού κόστους της πιστώσεως σε περίπτωση πρόωρης εξοφλήσεώς της δεν καταλαμβάνει τις συμβατικές επιβαρύνσεις οι οποίες δεν εξαρτώνται από τη διάρκεια ισχύος της συμβάσεως πιστώσεως και οι οποίες αφορούν είτε παροχές που εκπληρώθηκαν από τρίτους κατά το προσυμβατικό στάδιο είτε φορολογικές επιβαρύνσεις των οποίων το ποσό καταβάλλεται από τον καταναλωτή και αποδίδεται εν συνεχεία από τον πιστωτικό φορέα στο Δημόσιο Ταμείο κατά τον χρόνο χορηγήσεως της πιστώσεως, υπό την προϋπόθεση ότι η καταβολή των εν λόγω επιβαρύνσεων δεν επιβλήθηκε από τον πιστωτικό φορέα.
