ΑΠΟΦΑΣΗ
Νικολάου κ.α. κατά Κύπρου της 30.04.2026 (προσφ. αριθ. 37068/18)
Βλ. εδώ
Η ΑΠΟΦΑΣΗ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ
Οι δέκα προσφεύγοντες, Κύπριοι υπήκοοι, ή οι δικαιοπάροχοί τους, είδαν να απαλλοτριώνεται το 1976 τμήμα 7.024 τ.μ. του τεμαχίου τους με αριθμό 243 για τη δημιουργία της Βιομηχανικής Περιοχής Αγίου Αθανασίου Λεμεσού. Από αυτό, 3.050 τ.μ. χρησιμοποιήθηκαν για κατασκευή οδικού δικτύου, ενώ τα υπόλοιπα 3.974 τ.μ. (η «επίδικη γη») παρέμειναν αχρησιμοποίητα επί 30 και πλέον έτη. Το αίτημα των προσφευγόντων για επιστροφή της επίδικης γης (2008) απορρίφθηκε από τις διοικητικές αρχές, ενώ η προσφυγή τους ενώπιον του Ανωτάτου Δικαστηρίου της Κύπρου σε α’ και β’ βαθμό δικαιοδοσίας απορρίφθηκε επίσης (η αναθεωρητική έφεση με οριακή πλειοψηφία 3 έναντι 2). Το ΕΔΔΑ, με έξι ψήφους έναντι μίας, διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 1 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου της Σύμβασης, κρίνοντας ότι η άρνηση επιστροφής της επίδικης γης δεν θεμελιωνόταν αφ’ εαυτής σε απαίτηση δημοσίου συμφέροντος και ότι, ως εκ τούτου, η δίκαιη ισορροπία μεταξύ του δημοσίου συμφέροντος και της προστασίας των ατομικών δικαιωμάτων ιδιοκτησίας είχε διαταραχθεί. Το ζήτημα της περιουσιακής βλάβης διατηρήθηκε σε εκκρεμότητα. Επιδικάστηκαν 12.000 ευρώ από κοινού για ηθική βλάβη και 5.000 ευρώ για δικαστικά έξοδα. Σύμφωνη γνώμη διατύπωσε ο Δικαστής Serghides (εθνικός δικαστής), διαφωνούσα δε γνώμη ο Δικαστής Sabato.
ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Οι δέκα προσφεύγοντες είναι Κύπριοι υπήκοοι, κάτοικοι Λεμεσού. Στις 5 Φεβρουαρίου 1976 το Υπουργικό Συμβούλιο της Κυπριακής Δημοκρατίας αποφάσισε τη δημιουργία βιομηχανικής περιοχής στον τομέα Αγίου Αθανασίου Λεμεσού, για την οποία απαλλοτριώθηκαν διάφορα τεμάχια γης, μεταξύ των οποίων το μεγαλύτερο μέρος (7.024 τ.μ. εκ συνολικών 7.693 τ.μ.) του τεμαχίου με αριθμό 243, ιδιοκτησίας των προσφευγόντων ή των δικαιοπάροχων τους. Με την Κήρυξη Απαλλοτρίωσης αρ. 99 (06.02.1976) και το Διάταγμα Απαλλοτρίωσης αρ. 1022 (17.12.1976) ολοκληρώθηκε η μεταβίβαση της κυριότητας στη Δημοκρατία, έναντι αποζημιώσεως ύψους 12.327,56 ευρώ.
Σύμφωνα με το ρυθμιστικό σχέδιο που εκπόνησε το Τμήμα Πολεοδομίας και Οικήσεως, το επίδικο τεμάχιο εντάχθηκε στην περίμετρο της βιομηχανικής περιοχής και προοριζόταν για την ανέγερση «διοικητικού κέντρου» που θα εξυπηρετούσε τις ανάγκες της περιοχής (παιδικός σταθμός, τράπεζα, ταχυδρομείο, φαρμακείο, εστιατόρια). Το 1979 αποφασίστηκε η κατασκευή νέου οδικού δικτύου και τμήμα 3.050 τ.μ. της απαλλοτριωθείσας γης διατέθηκε για τον σκοπό αυτό. Το υπόλοιπο τμήμα των 3.974 τ.μ. («η επίδικη γη») παρέμεινε αχρησιμοποίητο.
Μεταξύ 1990 και 2021, το αρμόδιο Υπουργείο διεξήγαγε διαδοχικές διαπραγματεύσεις με τον τοπικό βιομηχανικό σύνδεσμο και το Δήμο για τη δημιουργία διοικητικού κέντρου, παιδικού σταθμού, υπηρεσιών δημοσίου συμφέροντος και χώρου στάθμευσης. Κανένα από τα έργα αυτά δεν υλοποιήθηκε. Επιπλέον, το 1996 σχεδιάστηκε η εκμίσθωση σε ιδιώτη για την κατασκευή αθλητικού κέντρου (επίσης δεν υλοποιήθηκε), ενώ τον Δεκέμβριο 2014 – Ιανουάριο 2015 παρασχέθηκε προσωρινή χρήση της επίδικης γης σε εταιρεία για χριστουγεννιάτικη αγορά. Η επίδικη γη χρησιμοποιήθηκε επίσης ευκαιριακά ως άτυπος χώρος στάθμευσης και ως χώρος απόρριψης απορριμμάτων.
Με επιστολή της 06.03.2008, οι προσφεύγοντες ζήτησαν την επιστροφή της επίδικης γης έναντι του τιμήματος που είχαν λάβει ως αποζημίωση, επικαλούμενοι το άρθρο 23 § 5 του Συντάγματος της Κύπρου και το άρθρο 15 του Νόμου περί Αναγκαστικής Απαλλοτριώσεως 15/1962. Το Υπουργείο απέρριψε το αίτημα με επιστολή της 17.03.2008, ισχυριζόμενο ότι η επίδικη γη αποτελούσε «ανοιχτό χώρο» στην είσοδο της βιομηχανικής περιοχής και ως τοιαύτη εξυπηρετούσε τον σκοπό της απαλλοτρίωσης.
Οι προσφεύγοντες προσέφυγαν στο Ανώτατο Δικαστήριο της Κύπρου με προσφυγή ακυρώσεως αρ. 781/2008. Το Ανώτατο Δικαστήριο, δικάζοντας σε α’ βαθμό, απέρριψε την προσφυγή στις 21.09.2011, ενώ η μεταγενέστερη αναθεωρητική έφεση αρ. 152/2011 απορρίφθηκε επίσης στις 02.02.2018, με οριακή πλειοψηφία τριών έναντι δύο. Η πλειοψηφία επικαλέστηκε ευρεία ερμηνεία του σκοπού της απαλλοτρίωσης και την παγιωμένη νομολογία Zinon Efthymiadis Ltd v. the Republic (2006) 3 Α.Α.Δ. 166, αναγνωρίζοντας στις αρχές υψηλό βαθμό διακριτικής ευχέρειας. Η μειοψηφία αντιθέτως υποστήριξε ότι η επίδικη γη υπερέβαινε τις πραγματικές ανάγκες του βιομηχανικού έργου και ότι έπρεπε να επιστραφεί.
Οι προσφεύγοντες προσέφυγαν στο Στρασβούργο επικαλούμενοι παραβίαση του άρθρου 1 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου. Κατόπιν θανάτου του ενός εκ των προσφευγόντων (Σάββα Νικολάου), οι κληρονόμοι του εξέφρασαν τη βούληση να συνεχίσουν τη διαδικασία, αίτημα που έγινε ομόφωνα δεκτό από το Δικαστήριο.
Το ΕΔΔΑ, με έξι ψήφους έναντι μίας, διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 1 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου της ΕΣΔΑ. Σύμφωνη γνώμη διατύπωσε ο Δικαστής Georgios A. Serghides (εθνικός δικαστής) και διαφωνούσα ο Δικαστής Raffaele Sabato.
ΤΟ ΣΤΡΑΣΒΟΥΡΓΟ ΑΠΟΦΑΣΙΖΕΙ…
Άρθρο 1 Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου – Στέρηση περιουσίας. Διατάραξη της δίκαιης ισορροπίας. Παραβίαση.
Το Δικαστήριο υπενθύμισε καταρχάς τις γενικές αρχές που διέπουν τις στερήσεις κυριότητας υπό το άρθρο 1 του ΠΠΠ. Η στέρηση πρέπει να ικανοποιεί το κριτήριο του δημοσίου συμφέροντος και να είναι σύμφωνη με τους όρους που προβλέπει ο νόμος, ενώ τα εθνικά κράτη απολαμβάνουν ευρύ περιθώριο εκτίμησης κατά την εκτίμηση του τι συνιστά «δημόσιο συμφέρον», ιδίως σε περιοχές πολυσύνθετες όπως η αναπτυξιακή χωροταξία. Η νομολογία του Δικαστηρίου είναι ωστόσο πάγια ως προς το ότι, παρά το ευρύ αυτό περιθώριο, πρέπει να υφίσταται εύλογη σχέση αναλογικότητας μεταξύ μέσων και επιδιωκόμενου σκοπού, και ότι η δίκαιη ισορροπία διαταράσσεται όταν το άτομο φέρει δυσανάλογο βάρος (βλ. Malama v. Greece, αρ. 43622/98, § 46, Beneficio Cappella Paolini v. San Marino, αρ. 40786/98, § 33).
Το Δικαστήριο επισήμανε επίσης την πάγια νομολογία του σύμφωνα με την οποία, όταν παρέρχεται σημαντικό χρονικό διάστημα μεταξύ της απαλλοτρίωσης και της πραγματικής υλοποίησης του σχετικού έργου δημοσίου συμφέροντος, η συνεχιζόμενη στέρηση δύναται να αποστερήσει τον πρώην ιδιοκτήτη από κάθε αύξηση της αξίας του ακινήτου κατά το διάστημα αυτό. Όταν η εν λόγω στέρηση δεν θεμελιώνεται αφ’ εαυτής σε δικαιολόγηση δημοσίου συμφέροντος, ο ενδιαφερόμενος ενδέχεται να επιφορτίζεται με πρόσθετο βάρος ασύμβατο με το άρθρο 1 του ΠΠΠ (βλ. Motais de Narbonne v. France, §§ 19 και 22, Frendo Randon and Others v. Malta, § 61, B. Tagliaferro & Sons Limited and Coleiro Brothers Limited v. Malta, § 73).
Ως προς την εφαρμογή των αρχών αυτών στην υπό κρίση υπόθεση, το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι το κυπριακό δίκαιο, και ειδικότερα το άρθρο 23 § 5 του Συντάγματος, ερμηνευόμενο υπό το πρίσμα της εφαρμογής του από τα εγχώρια δικαστήρια (κυρίως δια της απόφασης Zinon Efthymiadis Ltd), παρέχει στους πρώην κυρίους ένα δικαίωμα επιστροφής της απαλλοτριωθείσας έκτασης σε περίπτωση μη επίτευξης του σκοπού της απαλλοτρίωσης. Μεταξύ των διαδίκων δεν υφίσταται διαφωνία ως προς το ότι η αρχική απαλλοτρίωση συνιστούσε στέρηση κατά την έννοια του άρθρου 1 του ΠΠΠ, ότι ήταν σύμφωνη με τον Νόμο 15/1962, ότι επεδίωκε δημόσιο συμφέρον και ότι κατεβλήθη επαρκής αποζημίωση. Το κρίσιμο ζήτημα ήταν εάν η άρνηση επιστροφής της επίδικης γης ικανοποιούσε αφ’ εαυτής νόμιμο σκοπό δημοσίου συμφέροντος και διαφύλασσε τη δίκαιη ισορροπία.
Επί του ουσιαστικού αυτού ζητήματος, το Δικαστήριο παρατήρησε ότι το επίδικο τεμάχιο των 3.974 τ.μ. αρχικώς είχε προβλεφθεί στο ρυθμιστικό σχέδιο για την ανέγερση διοικητικού κέντρου, όχι ως «ανοιχτός χώρος». Ο χαρακτηρισμός αυτός εμφανίστηκε για πρώτη φορά μόλις το 2008, μετά το αίτημα επιστροφής εκ μέρους των προσφευγόντων. Παράλληλα, το ίδιο το Ανώτατο Δικαστήριο, τόσο πρωτοδίκως όσο και κατ’ έφεσιν, δεν θεώρησε ότι η επίδικη γη επρόκειτο να παραμείνει «ανοιχτός χώρος», αλλά διαπίστωσε διαρκή πρόθεση των αρχών να ολοκληρωθούν τυχόν εναπομένουσες εργασίες. Το Δικαστήριο αναγνώρισε ότι ο ανοιχτός χώρος εκπληρώνει χρήσιμη πολεοδομική λειτουργία, αλλά υπενθύμισε ότι, στην άσκηση του εποπτικού του ρόλου, δεν δύναται να παραμείνει παθητικό όταν η ερμηνεία ενός νομικού κειμένου από τα εγχώρια δικαστήρια εμφανίζεται «παράλογη, αυθαίρετη ή ασύμβατη με τις αρχές που διέπουν τη Σύμβαση» (βλ. Michael Theodossiou Ltd v. Cyprus, αρ. 31811/04, § 78).
Στις ειδικές περιστάσεις της υπόθεσης, το Δικαστήριο δεν μπόρεσε να αγνοήσει τις ίδιες τις πράξεις και τις παραστάσεις της Κυβέρνησης που αντέκειντο στον χαρακτηρισμό της γης ως «ανοιχτού χώρου», ήτοι: (α) τη διαρκή προσπάθεια ανέγερσης διοικητικού κέντρου, (β) την προσωρινή ιδιωτικο – κερδοσκοπική χρήση (χριστουγεννιάτικη αγορά 2014), (γ) τη χρήση ως άτυπου χώρου στάθμευσης και (δ) ως χώρου απόρριψης απορριμμάτων. Επιπλέον, η Κυβέρνηση δεν διευκρίνισε ενώπιον του Δικαστηρίου το συγκεκριμένο δημόσιο συμφέρον που δικαιολογούσε τη διαρκή κράτηση της γης ως «ανοιχτού χώρου», διακρίνοντας έτσι την υπόθεση από την Özer and Others v. Türkiye (απόφ.) αρ. 58734/16, §§ 16-17, όπου η απουσία οικοδόμησης εξυπηρετούσε συγκεκριμένο δημόσιο συμφέρον (προστασία από ηλεκτρομαγνητικά κύματα).
Καίτοι το Δικαστήριο αναγνώρισε ότι έργα μεγάλης κλίμακας, όπως ο μετασχηματισμός ολόκληρης περιοχής σε βιομηχανική, ενδέχεται να απαιτούν περιθώριο για περαιτέρω εξέλιξη, υπενθύμισε ότι, κατά την απαλλοτρίωση, οι αρχές οφείλουν να διαθέτουν «ορισμένα συγκεκριμένα σχέδια τουλάχιστον για την επικείμενη, εάν όχι την άμεση, ανάπτυξη» (Frendo Randon and Others v. Malta, § 61). Δεδομένης της αδιαμφισβήτητης μη εκμετάλλευσης της γης από τις αρχές και της ασάφειας ως προς τη χρήση της σε σχέση με την απαίτηση δημοσίου συμφέροντος, το Δικαστήριο κατέληξε ότι η καθυστέρηση χρήσης της γης δεν θεμελιώνεται αφ’ εαυτής σε οιαδήποτε απαίτηση δημοσίου συμφέροντος.
Δεδομένου ότι η επίδικη γη παρήγαγε αναμφισβητήτως αύξηση αξίας από την οποία οι προσφεύγοντες αποστερήθηκαν, η δίκαιη ισορροπία μεταξύ των απαιτήσεων του δημοσίου συμφέροντος και των απαιτήσεων προστασίας των ατομικών δικαιωμάτων ιδιοκτησίας διαταράχθηκε.
Απόφαση: Παραβίαση του άρθρου 1 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου (6 ψήφοι έναντι 1). Επιδίκαση 12.000 ευρώ από κοινού για ηθική βλάβη και 5.000 ευρώ για δικαστικά έξοδα. Το ζήτημα της εφαρμογής του άρθρου 41 ως προς την περιουσιακή ζημία και τάχθηκε προθεσμία έξι μηνών για ενδεχόμενη συμφωνία μεταξύ των μερών. Διαφώνησε ο Δικαστής Sabato.
Σύμφωνη γνώμη Δικαστή Serghides: Ο Δικαστής Georgios A. Serghides, εθνικός δικαστής, διατύπωσε εκτενή σύμφωνη γνώμη με σκοπό να εμβαθύνει στη σχέση μεταξύ της εθνικής συνταγματικής τάξης και του άρθρου 1 του ΠΠΠ. Επιχειρηματολόγησε ότι: (α) το συνταγματικό καθεστώς της Κύπρου σχετικά με την αναγκαστική απαλλοτρίωση είναι εξαιρετικό και αυστηρά οριοθετημένο, με την κυριότητα να προστατεύεται κατ’ αρχήν από το άρθρο 23 §§ 1-2 του Συντάγματος και την απαλλοτρίωση να επιτρέπεται μόνον υπό τους περιοριστικούς όρους του άρθρου 23 § 4, (β) το άρθρο 23 § 5 εισάγει κρίσιμη επιφύλαξη: όταν ο δημόσιος σκοπός παύει να υφίσταται ή δεν δύναται να εκπληρωθεί, η περιουσία «επιστρέφεται» στον δικαιούχο, (γ) μέσω της συνδυασμένης λειτουργίας των άρθρων 23 § 5 και 33 § 2 του Συντάγματος (αρχή στενής ερμηνείας των περιορισμών των θεμελιωδών δικαιωμάτων), διαμορφώνεται δόγμα υπό όρους απαλλοτρίωσης (conditional expropriation), όπου η νομιμότητα της κατακράτησης της απαλλοτριωθείσας γης από το Κράτος εξαρτάται από τη συνεχιζόμενη ύπαρξη και την ενεργό επιδίωξη του δημόσιου σκοπού, (δ) το άρθρο 23 § 5 δημιουργεί τόσο ουσιαστικές, όσο και διαδικαστικές, αρνητικές και θετικές υποχρεώσεις του Κράτους, μεταξύ των οποίων την απαγόρευση κατακράτησης της απαλλοτριωθείσας γης μετά την παύση του συνταγματικού δικαιολογητικού της λόγου, (ε) μέσω του άρθρου 53 της ΕΣΔΑ, η αυστηρότερη συνταγματική εγγύηση της Κύπρου πρέπει να εφαρμόζεται και να μη μπορεί το Κράτος να επικαλεστεί ενδεχομένως πιο ευέλικτα συμβατικά πρότυπα για να την παρακάμψει. Ο Δικαστής Serghides παρέπεμψε στη διαφωνούσα γνώμη του στην υπόθεση Constantinou and Others v. Cyprus (αρ. 77396/19, της 13.11.2025) ως προς την περαιτέρω ανάπτυξη του ζητήματος του άρθρου 53.
Διαφωνούσα γνώμη του Δικαστή Sabato: Ο Δικαστής Raffaele Sabato διατύπωσε εκτενή και έντονη διαφωνούσα γνώμη, αρθρωμένη σε τρεις κύριους άξονες κριτικής. Πρώτον, επέκρινε τη μεθοδολογία της πλειοψηφίας ως «διπλή κατάτμηση» (fragmentation) της εκτίμησης του σκοπού της απαλλοτρίωσης: από την ολική θεώρηση της Βιομηχανικής Περιοχής σε εκείνη του ατομικού τεμαχίου των προσφευγόντων, και κατόπιν εντός αυτού, στο μη οικοδομηθέν τμήμα των 3.974 τ.μ. (περίπου το ήμισυ ενός τυπικού γηπέδου ποδοσφαίρου). Κατά τον Δικαστή, η Κήρυξη Απαλλοτρίωσης αρ. 99 αναφέρεται σαφώς στο σύνολο της απαλλοτριωθείσας έκτασης και προβλέπει «οποιονδήποτε άλλο σκοπό συμβάλλοντα στην ανάπτυξη της βιομηχανίας», στοιχείο που η πλειοψηφία αγνόησε. Δεύτερον, κατήγγειλε σοβαρή παραβίαση της αρχής της επικουρικότητας: η πλειοψηφία υποκατέστησε την κρίση του Ανωτάτου Δικαστηρίου της Κύπρου, μετατρέποντας το Δικαστήριο σε «τέταρτο βαθμό κρίσης, παρά την παγιωμένη νομολογία (Sud Parisienne de Construction v. France, αρ. 33704/04, §§ 35-36) ότι ο εποπτικός έλεγχος του Δικαστηρίου περιορίζεται σε περιπτώσεις «προδήλως στερούμενες εύλογης βάσης». Επικαλέστηκε επιπλέον πρόσφατη νομολογία (Özer and Others v. Türkiye, Yazıcıoğlu v. Türkiye) σύμφωνα με την οποία η απουσία οικοδόμησης δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκην απουσία δημοσίου συμφέροντος, καθώς ο μη οικοδομημένος χώρος ενδέχεται αυτός καθαυτός να εξυπηρετεί τέτοιο σκοπό. Τρίτον, επεσήμανε ότι η νομολογία του Δικαστηρίου (Çiftçiler v. Turkey, Saglik Insaat v. Turkey, Gültekin v. Turkey) αναγνωρίζει ότι ούτε η μεταγενέστερη παύση χρήσης απαλλοτριωθείσας γης ούτε η χρήση της για διαφορετικό σκοπό από τον αρχικά επιδιωκόμενο γεννούν αυτόματα υποχρέωση επιστροφής. Κρίσιμο σημείο της κριτικής του είναι ο φόβος δημιουργίας «νέας μορφής mortmain» (αναπαλλοτριώτης δέσμευσης) που θα απαγόρευε στις ευρωπαϊκές πολιτείες μεταγενέστερη μεταβολή χρήσης απαλλοτριωθείσας γης. Επεσήμανε επιπλέον ότι το αίτημα επιστροφής υποβλήθηκε 32 έτη μετά την απαλλοτρίωση, διάστημα που σε ολόκληρη την Ευρώπη συνήθως θα είχε δημιουργήσει χρησικτησία. Πρότεινε παραπομπή στο Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης για διόρθωση των κατά τη γνώμη του «σοβαρών ελλείψεων» της απόφασης.
ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΗ ΣΚΕΨΗ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ (KEY PASSAGE)
«.. το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι η άρνηση των αρχών να επιστρέψουν την επίδικη γη στους προσφεύγοντες δεν θεμελιωνόταν αφ’ εαυτής σε απαίτηση δημοσίου συμφέροντος. Δεδομένου ότι η γη αναμφισβήτητα παρήγαγε αύξηση αξίας με την πάροδο των ετών, από την οποία οι προσφεύγοντες αποστερήθηκαν, το Δικαστήριο διαπιστώνει ότι, υπό τις περιστάσεις της υπό κρίση υπόθεσης, η δίκαιη ισορροπία μεταξύ των απαιτήσεων του γενικού συμφέροντος της κοινότητας και των απαιτήσεων προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων των προσφευγόντων διαταράχθηκε» (παρ. 57).
ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ
Η απόφαση εντάσσεται στη νομολογιακή γραμμή των Motais de Narbonne v. France, Beneficio Cappella Paolini v. San Marino, Keçecioğlu and Others v. Turkey, Vassallo v. Malta, Frendo Randon and Others v. Malta και B. Tagliaferro & Sons Limited and Coleiro Brothers Limited v. Malta. Η ασφαλέστερη διατύπωση είναι ότι οι αποφάσεις αυτές στηρίζουν, κατά περίπτωση, την ανάγκη συνεχιζόμενης και συγκεκριμένης δικαιολόγησης της κατακράτησης απαλλοτριωθείσας γης, όχι όμως έναν απόλυτο και αυτόματο κανόνα επιστροφής σε κάθε περίπτωση μεταγενέστερης μη χρήσης ή αλλαγής χρήσης.
Η συνταγματική διάσταση: ένας ιδιαίτερος ρόλος για το άρθρο 23 § 5 του Κυπριακού Συντάγματος. Η σύμφωνη γνώμη του Δικαστή Serghides αναδεικνύει ότι το Κυπριακό Σύνταγμα κατοχυρώνει αυστηρότερη εθνική εγγύηση επιστροφής της απαλλοτριωθείσας γης, όταν ο σκοπός της απαλλοτρίωσης δεν επιτυγχάνεται ή παύει να δικαιολογεί την κατακράτηση. Η θέση αυτή ανήκει στη σύμφωνη γνώμη και δεν πρέπει να συγχέεται πλήρως με το στενότερο σκεπτικό της πλειοψηφίας.
Η αρχή της επικουρικότητας και ο φόβος του τέταρτου βαθμού κρίσης. Η διαφωνούσα γνώμη του Δικαστή Sabato εκφράζει σοβαρή θεσμική κριτική: κατά την άποψή του, η πλειοψηφία προέβη σε «κατάτμηση» της εκτίμησης του σκοπού της απαλλοτρίωσης και υποκατέστησε την κρίση των κυπριακών δικαστηρίων. Η κριτική αυτή είναι σημαντική και πρέπει να παρουσιάζεται ως διαφωνούσα θεσμική θέση, όχι ως κρατούσα νομολογία.
ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ
Η απόφαση Νικολάου κ.α. κατά Κύπρου αποτελεί σημαντική επιβεβαίωση της εξελισσόμενης νομολογίας του ΕΔΔΑ που υποχρεώνει τα Κράτη να αποδεικνύουν τη συνεχή ύπαρξη και ενεργό επιδίωξη του δημόσιου σκοπού της απαλλοτρίωσης σε όλη τη διάρκεια της κατακράτησης της γης. Παρά την οικογενειακή σχέση της απόφασης με μια εδραιωμένη νομολογιακή ακολουθία (Motais de Narbonne v. France), η σημασία της αναδεικνύεται σε τρία επίπεδα: στο νομικό-δογματικό (αναλογικότητα και επικουρικότητα), στο συγκριτικό – συνταγματικό (ο ρόλος του εθνικού συνταγματικού δικαίου) και στο θεσμικό (το ζήτημα της παράλληλης λειτουργίας δύο ερμηνευτικών συστημάτων).
Η εξέλιξη της νομολογίας περί συνεχιζόμενης δικαιολόγησης της απαλλοτρίωσης. Από την Motais de Narbonne v. France (2002) και εφεξής, το Δικαστήριο έχει συστηματικά δεχθεί ότι το άρθρο 1 του ΠΠΠ απαιτεί μια διαρκή – όχι στιγμιαία – δικαιολόγηση δημοσίου συμφέροντος. Η σιωπή ή η αδράνεια του Κράτους επί δεκαετίες, σε συνδυασμό με την αναπόφευκτη αύξηση της αξίας της γης, μπορεί από μόνη της να διαταράξει τη δίκαιη ισορροπία. Στην Frendo Randon and Others v. Malta (2011, παρ. 61), το Δικαστήριο διατύπωσε με σαφήνεια ότι «κατά την απαλλοτρίωση, οι αρχές οφείλουν να διαθέτουν ορισμένα συγκεκριμένα σχέδια τουλάχιστον για την επικείμενη ή την άμεση ανάπτυξη». Η Νικολάου κ.α. προσθέτει σε αυτή τη γραμμή την επιβεβαίωση ότι ο χαρακτηρισμός γης ως «ανοιχτού χώρου» δεν δύναται να λειτουργήσει ως επαρκής δικαιολογία, ιδίως όταν αντιφάσκει με τη συνολική στάση των αρχών. Πηγή: ΕΔΔΑ, Nikolaou and Others v. Cyprus, παρ. 51-57, HUDOC.
Η ένταση μεταξύ ευρύ περιθωρίου εκτίμησης και αρχής της αναλογικότητας. Η απόφαση συνιστά μια προσεκτική άσκηση εξισορρόπησης. Το Δικαστήριο τυπικά αναγνώρισε ότι σε ζητήματα αναπτυξιακής χωροταξίας οι εθνικές αρχές διαθέτουν ευρύ περιθώριο εκτίμησης (παρ. 49, με παραπομπή σε Malama v. Greece και Terazzi S.r.l.). Στην ουσία, ωστόσο, εντόπισε δομικές αντιφάσεις στις παραστάσεις της Κυβέρνησης οι οποίες υπονομεύουν την επίκληση δημοσίου συμφέροντος. Η μέθοδος αυτή – σεβασμός του εθνικού περιθωρίου, αλλά αυστηρή αξιολόγηση της εσωτερικής συνέπειας – αποτελεί πάγια προσέγγιση στις υποθέσεις περιουσιακών δικαιωμάτων (πρβλ. Michael Theodossiou Ltd v. Cyprus). Πηγή: ΕΔΔΑ, Nikolaou and Others v. Cyprus, παρ. 49 και 55· HUDOC.
Η κυπριακή ιδιαιτερότητα: η συνταγματική θωράκιση των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας. Η σύμφωνη γνώμη του Δικαστή Serghides φωτίζει μια διάσταση που ορισμένες φορές παραμένει στο περιθώριο των αποφάσεων του ΕΔΔΑ: τη συνταγματική κουλτούρα του εθνικού συστήματος. Το άρθρο 23 § 5 του Κυπριακού Συντάγματος αποτελεί έναν από τους πιο αυστηρούς κανόνες προστασίας στην Ευρώπη, καθώς κατοχυρώνει αυτοτελές δικαίωμα επιστροφής γης σε συνταγματικό επίπεδο, με σαφή προθεσμία τριών ετών και υποχρεωτική προσφορά εκ μέρους του Κράτους. Η νομολογία Zinon Efthymiadis Ltd v. the Republic (2006) 3 Α.Α.Δ. 166 διεύρυνε αυτή την υποχρέωση πέραν της τριετούς προθεσμίας, καθιστώντας την μια διαρκή υποχρέωση «αντικειμενικής εφικτότητας». Η επίκληση του άρθρου 53 της ΕΣΔΑ από τον Δικαστή Serghides υπενθυμίζει ότι, όπου εθνική προστασία είναι αυστηρότερη της συμβατικής, αυτή πρέπει να σέβεται και να εφαρμόζεται. Πηγή: Σύνταγμα της Κυπριακής Δημοκρατίας, άρθρο 23, Νόμος περί Αναγκαστικής Απαλλοτριώσεως 15/1962, άρθρο 15, Ανώτατο Δικαστήριο της Κύπρου, Zinon Efthymiadis Ltd v. the Republic (2006) 3 Α.Α.Δ. 166.
Η αρχή της επικουρικότητας και ο κίνδυνος του τέταρτου βαθμού κρίσης. Η διαφωνούσα γνώμη του Δικαστή Sabato προβάλλει ένα συστηματικό επιχείρημα που αξίζει σοβαρής εξέτασης. Ορθώς υπενθυμίζει ότι η αρχή της επικουρικότητας, ενισχυμένη από το Πρωτόκολλο αρ. 15 (που τέθηκε σε ισχύ το 2021), επιβάλλει αυξημένο σεβασμό προς τις κρίσεις των εθνικών δικαστηρίων. Ωστόσο, η κριτική του γνωρίζει σαφή όρια: όπως αναγνωρίζει το ίδιο το Δικαστήριο (και η Michael Theodossiou Ltd v. Cyprus), η εποπτεία ενεργοποιείται όταν εθνική ερμηνεία εμφανίζεται «παράλογη, αυθαίρετη ή ασύμβατη με τις αρχές που διέπουν τη Σύμβαση». Η εκτενής αντίφαση μεταξύ της επίσημης δικαιολογίας («ανοιχτός χώρος») και της πραγματικότητας (πολλαπλές απόπειρες εκμίσθωσης για ιδιωτικά οφέλη, διάφορες χρήσεις άσχετες με τον σκοπό απαλλοτρίωσης) πληροί κατά την πλειοψηφία αυτό το όριο. Η συζήτηση παραμένει ανοικτή ως προς το αν το όριο χαράχθηκε σωστά στην παρούσα υπόθεση, και ως προς το αν θα έπρεπε να παραπεμφθεί στο Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης. Πηγή: ΕΔΔΑ, Nikolaou and Others v. Cyprus, Διαφωνούσα Γνώμη Δικαστή Sabato, παρ. 1-14, Πρωτόκολλο αρ. 15 της ΕΣΔΑ.
Συγκριτική παρατήρηση: η περίπτωση της Κύπρου σε ευρωπαϊκό πλαίσιο. Η Κύπρος αποτελεί συστηματικό «πελάτη» του Δικαστηρίου στον τομέα του άρθρου 1 του ΠΠΠ, ιδίως σε σχέση με αναγκαστικές απαλλοτριώσεις (πρβλ. Constantinou and Others v. Cyprus της 13.11.2025). Το ζήτημα αναδεικνύει συστημικά κενά της κυπριακής διοικητικής πρακτικής σε σχέση με τη συμμόρφωση προς την υποχρέωση επιστροφής. Η συγκριτική νομολογία (κυρίως υποθέσεις κατά Μάλτας και Τουρκίας) δείχνει ότι το ζήτημα δεν είναι κυπριακή ιδιαιτερότητα, αλλά ένα διαρθρωτικό πρόβλημα μικρών νησιωτικών ή μεταβατικών νομικών συστημάτων όπου η αναγκαστική απαλλοτρίωση συχνά λειτούργησε ως εργαλείο γρήγορης ανάπτυξης χωρίς επαρκή εκ των υστέρων μηχανισμό αναθεώρησης. Πηγή: ΕΔΔΑ, Frendo Randon and Others v. Malta, B. Tagliaferro & Sons Limited v. Malta, Vassallo v. Malta, Keçecioğlu v. Turkey· HUDOC.
Η συμβολή της σύμφωνης γνώμης Σεργίδη ως δογματικού οδηγού. Η εκτενής σύμφωνη γνώμη του Δικαστή Serghides προσφέρει αυτό που μπορεί να χαρακτηριστεί ως «εθνική χαρτογράφηση» της σχέσης μεταξύ Κυπριακού Συντάγματος και ΕΣΔΑ. Πρόκειται για ένα παράδειγμα «εποικοδομητικού διαλόγου» (constructive dialogue) μεταξύ εθνικού και διεθνούς δικαστή, μέσω του οποίου ο εθνικός δικαστής αξιοποιεί τη γνώση του εγχώριου δικαίου για να ενδυναμώσει την συμβατική εγγύηση. Η αναφορά στο άρθρο 53 της ΕΣΔΑ θα μπορούσε να αποτελέσει σπόρο για περαιτέρω ανάπτυξη μιας πιο συστηματικής νομολογίας περί ανώτατου επιπέδου εθνικής προστασίας. Πηγή: Nikolaou and Others v. Cyprus, Σύμπλεουσα Γνώμη Δικαστή Serghides, παρ. 1-21.
Συμπέρασμα. Η απόφαση Νικολάου κ.α. κατά Κύπρου δεν συνιστά ριζική νομολογιακή ανατροπή, αλλά σταθεροποιεί και εμπλουτίζει μια εδραιωμένη νομολογιακή γραμμή που υπερασπίζεται τη θέση ότι η απαλλοτρίωση δεν δύναται να μετατραπεί σε de facto μόνιμη και αδικαιολόγητη στέρηση κυριότητας. Η τριπλή διάσταση της απόφασης – πλειοψηφία υπέρ της παραβίασης, σύμφωνη γνώμη που εμβαθύνει στη συνταγματική διάσταση, διαφωνούσα γνώμη που υπερασπίζεται την επικουρικότητα – την καθιστά ιδιαιτέρως πλούσια από νομικό – δογματική άποψη. Η εκκρεμότητα του ζητήματος της περιουσιακής ζημίας θα φέρει τους διαδίκους ξανά ενώπιον του Δικαστηρίου, σε ένα δεύτερο στάδιο που θα δοκιμάσει την αξιοπιστία της δίκαιης ικανοποίησης ως μηχανισμού αποκατάστασης.
ΣΥΝΟΠΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΕΣ ΑΠΟΨΕΙΣ ΚΑΙ ΚΡΙΤΙΚΕΣ
Α) Motais de Narbonne v. France (2002): Η απόφαση-θεμέλιο της νομολογίας περί διαρκούς υποχρέωσης δικαιολόγησης δημοσίου συμφέροντος. Καθιέρωσε την αρχή ότι η σημαντική παρέλευση χρόνου μεταξύ της απαλλοτρίωσης και της υλοποίησης του έργου μπορεί να αποστερήσει τον πρώην ιδιοκτήτη από κάθε αύξηση αξίας, με αποτέλεσμα δυσανάλογο βάρος ασύμβατο με το άρθρο 1 του ΠΠΠ. Πηγή: HUDOC, Motais de Narbonne v. France, αρ. 48161/99, 02.07.2002, παρ. 19 και 22.
Β) Frendo Randon and Others v. Malta (2011): Η απόφαση που διατύπωσε με σαφήνεια την υποχρέωση των αρχών να διαθέτουν «συγκεκριμένα σχέδια τουλάχιστον για την επικείμενη, εάν όχι την άμεση, ανάπτυξη» κατά τη στιγμή της απαλλοτρίωσης. Η Νικολάου κ.α. αποτελεί άμεση εφαρμογή αυτής της αρχής. Πηγή: HUDOC, Frendo Randon and Others v. Malta, αρ. 2226/10, 22.11.2011, παρ. 61.
Γ) Σύμφωνη γνώμη Δικαστή Serghides στην Νικολάου κ.α.: Ο εθνικός δικαστής αναπτύσσει εκτενή ανάλυση της σχέσης μεταξύ άρθρου 23 § 5 του Κυπριακού Συντάγματος και άρθρου 1 του ΠΠΠ, εισάγοντας το δόγμα της «υπό όρους απαλλοτρίωσης» (conditional expropriation). Επικαλείται το άρθρο 53 της ΕΣΔΑ ως μηχανισμό προστασίας του εθνικού ανώτατου επιπέδου εγγύησης. Πηγή: HUDOC, Nikolaou and Others v. Cyprus, Concurring Opinion of Judge Serghides, 30.04.2026, παρ. 1-21.
Δ) Διαφωνούσα γνώμη Δικαστή Sabato στην Νικολάου κ.α.: Ο Δικαστής Raffaele Sabato διατυπώνει κριτική στην πλειοψηφία, εστιάζοντας: (α) στη «διπλή κατάτμηση» της εκτίμησης του σκοπού της απαλλοτρίωσης, (β) στην παραβίαση της αρχής της επικουρικότητας και τον μετασχηματισμό του ΕΔΔΑ σε τέταρτο βαθμό κρίσης. Η αναφορά σε mortmain πρέπει να αποδίδεται αποκλειστικά ως δική του κριτική μεταφορά. Πηγή: HUDOC, Nikolaou and Others v. Cyprus, Dissenting Opinion of Judge Sabato, 30.04.2026, παρ. 1-14.
Ε) Νομολογία Zinon Efthymiadis Ltd v. the Republic (2006) 3 Α.Α.Δ. 166: Πλήρης σύνθεση του Ανωτάτου Δικαστηρίου της Κύπρου που αποκρυστάλλωσε την αρχή ότι ο δημόσιος σκοπός της απαλλοτρίωσης πρέπει να επιδιώκεται ενεργώς και διαρκώς, ακόμη και πέραν της τριετούς συνταγματικής προθεσμίας. Χρειάζεται όμως να σημειώνεται ότι το βάρος απόδειξης, κατά την απόφαση όπως την αποδίδει το ΕΔΔΑ, βαρύνει τον πρώην ιδιοκτήτη ως προς τη μη λήψη αναγκαίων μέτρων από τις αρχές.
Συμπέρασμα. Η απόφαση Νικολάου κ.α. κατά Κύπρου δεν συνιστά ριζική νομολογιακή ανατροπή, αλλά εξειδικευμένη εφαρμογή της νομολογίας του άρθρου 1 του ΠΠΠ σε υπόθεση μακράς μη χρήσης απαλλοτριωθείσας γης, όπου το ίδιο το εθνικό δίκαιο αναγνώριζε δικαίωμα επιστροφής και όπου οι κρατικές αιτιολογίες κρίθηκαν αντιφατικές ή ανεπαρκώς συγκεκριμένες. Δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως γενικός κανόνας ότι κάθε μεταγενέστερη αλλαγή χρήσης ή κάθε μη οικοδόμηση απαλλοτριωθείσας γης συνεπάγεται παραβίαση της ΕΣΔΑ.
Σχετική νομολογία ΕΔΔΑ:
- Iatridis v. Greece (just satisfaction) [GC], 19.10.2000, Application no. 31107/96 • Malama v. Greece, 01.03.2001, Application no. 43622/98 • Elia S.r.l. v. Italy, 02.08.2001, Application no. 37710/97 • Motais de Narbonne v. France, 02.07.2002, Application no. 48161/99 • Terazzi S.r.l. v. Italy, 17.10.2002, Application no. 27265/95 • Beneficio Cappella Paolini v. San Marino, 13.07.2004, Application no. 40786/98 • Abdilla v. Malta (dec.), 03.11.2005, Application no. 38244/03 • Keçecioğlu and Others v. Turkey, 08.04.2008, Application no. 37546/02 • Michael Theodossiou Ltd v. Cyprus, 15.01.2009, Application no. 31811/04 • Guiso-Gallisay v. Italy (just satisfaction) [GC], 22.12.2009, Application no. 58858/00 • Sud Parisienne de Construction v. France, 11.02.2010, Application no. 33704/04 • Vassallo v. Malta, 11.10.2011, Application no. 57862/09 • Frendo Randon and Others v. Malta, 22.11.2011, Application no. 2226/10 • Gültekin v. Turkey (dec.), 16.06.2015, Application no. 19449/08 • Saglik Insaat Turizm Sanayi Taahhut Ve Ticaret Ltd. Sti. v. Turkey (dec.), 07.04.2015, Application no. 55549/11 • B. Tagliaferro & Sons Limited and Coleiro Brothers Limited v. Malta, 11.09.2018, Applications nos. 75225/13 and 77311/13 • Çiftçiler Joint Stock Company and Göksun v. Turkey (dec.), 24.11.2020, Applications nos. 62323/09 and 64965/09 • Mraović v. Croatia (striking out) [GC], 09.04.2021, Application no. 30373/13 • Yazıcıoğlu v. Türkiye [Committee] (dec.), 13.09.2022, Application no. 15687/13 • Özer and Others v. Türkiye [Committee] (dec.), 10.12.2024, Application no. 58734/16 • Constantinou and Others v. Cyprus, 13.11.2025, Applications nos. 77396/19 and 4 others • Immobiliare Saffi v. Italy [GC], 28.07.1999, Application no. 22774/93
