Δύο αποφάσεις του 2026 φωτίζουν τα κριτήρια για τον αποκλεισμό οφειλετών από τη ρύθμιση χρεών. Η μία αφορά δάνεια άνω των 2 εκατ. ευρώ με οικογενειακό εισόδημα 3.500 ευρώ, ενώ η άλλη καθορίζει ποιες αιτιολογίες απαιτούνται για να αποδειχθεί ο ενδεχόμενος δόλος.
Πότε ο υπερδανεισμός αποτελεί συνειδητή επιλογή που οδηγεί σε αδυναμία πληρωμής και πότε το δικαστήριο χρειάζεται περισσότερα στοιχεία για να καταλήξει σε μια τέτοια κρίση; Δύο αποφάσεις του 2026, μία του Αρείου Πάγου και μία του Μονομελούς Πρωτοδικείου Αθηνών, εξετάζουν την έννοια της δόλιας υπερχρέωσης στον νόμο Κατσέλη, αναδεικνύοντας τόσο τις προϋποθέσεις αποκλεισμού ενός οφειλέτη από τη ρύθμιση των χρεών του όσο και τις απαιτήσεις δικαστικής αιτιολόγησης.
Στην πρώτη περίπτωση, δύο οφειλέτες με συνολικά χρέη άνω των 2 εκατομμυρίων ευρώ και επικαλούμενο οικογενειακό εισόδημα 3.500 ευρώ τον μήνα είδαν την αίτησή τους να απορρίπτεται, καθώς το δικαστήριο έκρινε ότι είχαν αναλάβει υποχρεώσεις που γνώριζαν πως αδυνατούσαν να εξυπηρετήσουν. Στη δεύτερη, ο Άρειος Πάγος αναίρεσε απόφαση που είχε απορρίψει αίτηση γυναίκας με οφειλές άνω του 1,2 εκατ. ευρώ, διαπιστώνοντας ότι η αιτιολογία της κρίσης περί δόλου ήταν ανεπαρκής. Η διαφορετική έκβαση των δύο υποθέσεων αναδεικνύει το ίδιο κρίσιμο νομικό ζήτημα: τη γνώση και την αποδοχή της επερχόμενης αδυναμίας πληρωμών, αλλά και τα συγκεκριμένα πραγματικά περιστατικά από τα οποία αυτή μπορεί να συναχθεί.
Χρέη 2 εκατ. ευρώ και εισόδημα 3.500 ευρώ
Με την απόφαση 3658/2026, το Μονομελές Πρωτοδικείο Αθηνών απέρριψε την έφεση δύο οφειλετών κατά προηγούμενης απόφασης του Ειρηνοδικείου Αθηνών, που είχε απορρίψει την αίτησή τους για υπαγωγή στον ν. 3869/2010. Οι αιτούντες είχαν ζητήσει τη ρύθμιση των οφειλών τους και την εξαίρεση της κύριας κατοικίας τους από την εκποίηση, υποστηρίζοντας ότι είχαν περιέλθει σε μόνιμη αδυναμία πληρωμής. Ωστόσο, το πρωτοβάθμιο δικαστήριο είχε δεχθεί την ένσταση των πιστωτών ότι η οικονομική τους κατάσταση ήταν αποτέλεσμα δόλιας υπερχρέωσης.
Οι ληξιπρόθεσμες οφειλές του πρώτου αιτούντος ανέρχονταν σε 1.541.203,45 ευρώ και της δεύτερης σε 530.325,05 ευρώ, με το συνολικό ποσό να φθάνει τα 2.071.528,50 ευρώ. Οι δανειακές υποχρεώσεις είχαν αναληφθεί κατά την περίοδο 2003 έως 2008, όταν οι ίδιοι δήλωναν ότι το οικογενειακό τους εισόδημα ανερχόταν σε 3.500 ευρώ μηνιαίως. Το Πρωτοδικείο έκρινε ότι, ακόμη και αν το ποσό αυτό γινόταν δεκτό ως αληθές, δεν επαρκούσε για να καλύπτει ταυτόχρονα τις βασικές ανάγκες διαβίωσης της οικογένειας και την αποπληρωμή των δανείων. Συνεκτίμησε επίσης το πλήθος των πιστωτικών προϊόντων που είχαν λάβει και το γεγονός ότι δεν επικαλέστηκαν ούτε απέδειξαν προσδοκία ουσιαστικής αύξησης των οικονομικών τους δυνατοτήτων.
Σημαντικό στοιχείο της υπόθεσης αποτέλεσε και ο χρόνος διακοπής των πληρωμών. Οι οφειλέτες υποστήριζαν ότι εξυπηρετούσαν τα δάνειά τους έως τον Σεπτέμβριο του 2016, όμως το δικαστήριο δέχθηκε ότι είχαν σταματήσει να πληρώνουν τουλάχιστον από το 2012. Παρότι δεν είχε αποδειχθεί το ακριβές ύψος των μηνιαίων δόσεων, καθώς δεν προσκομίστηκαν οι σχετικές βεβαιώσεις, το Πρωτοδικείο έκρινε, με βάση το συνολικό μέγεθος των οφειλών, ότι οι απαιτούμενες καταβολές υπερέβαιναν το μηνιαίο οικογενειακό εισόδημα. Κατέληξε έτσι ότι οι αιτούντες γνώριζαν την πρόδηλη δυσαναλογία ανάμεσα στις δυνατότητές τους και στα χρέη που αναλάμβαναν, αποδεχόμενοι την επερχόμενη αδυναμία αποπληρωμής.
Ο δόλος δεν προϋποθέτει εξαπάτηση της τράπεζας
Οι οφειλέτες αμφισβήτησαν τη νομική βάση της κρίσης, υποστηρίζοντας ότι η ένσταση δόλου που είχαν προβάλει οι πιστωτές ήταν αόριστη. Κατά την άποψή τους, οι τράπεζες όφειλαν να επικαλεστούν συγκεκριμένες ενέργειες απόκρυψης της πραγματικής οικονομικής τους κατάστασης ή εξαπάτησης των υπαλλήλων τους, προκειμένου να δικαιολογήσουν τον ισχυρισμό περί δόλιας υπερχρέωσης. Το Πρωτοδικείο απέρριψε την επιχειρηματολογία αυτή, παραπέμποντας στη νομολογία του Αρείου Πάγου και διευκρινίζοντας ότι ο δόλος αφορά την πρόθεση του οφειλέτη και μπορεί να υφίσταται ήδη κατά τον χρόνο ανάληψης των δανειακών υποχρεώσεων.
Η κρίση αυτή συνδέεται με την έννοια του ενδεχόμενου δόλου: ο δανειολήπτης προβλέπει ότι η ανάληψη νέων υποχρεώσεων ενδέχεται να τον οδηγήσει σε μόνιμη αδυναμία πληρωμών και αποδέχεται το αποτέλεσμα. Για τη θεμελίωσή του δεν απαιτείται να έχει εξαπατήσει το πιστωτικό ίδρυμα ή να έχει αποκρύψει στοιχεία για την οικονομική του κατάσταση. Αντίστοιχα, το δικαστήριο έκρινε ότι η τυχόν παράλειψη της τράπεζας να ελέγξει την πιστοληπτική ικανότητα του δανειολήπτη πριν από τη χορήγηση της πίστωσης δεν επηρεάζει τη διαπίστωση του δόλου του τελευταίου στο πλαίσιο της συγκεκριμένης διάταξης του νόμου Κατσέλη.
Με το σκεπτικό αυτό, το Μονομελές Πρωτοδικείο Αθηνών δέχθηκε ότι το Ειρηνοδικείο είχε αξιολογήσει ορθά τα αποδεικτικά στοιχεία και απέρριψε την έφεση ως ουσιαστικά αβάσιμη. Διατηρήθηκε, επομένως, η απόρριψη της αίτησης υπαγωγής στον ν. 3869/2010, με καθοριστικό στοιχείο τη διαπίστωση ότι οι δύο οφειλέτες γνώριζαν και αποδέχονταν την αδυναμία εξυπηρέτησης των χρεών τους.
Άρειος Πάγος: Η ανάληψη πολλών δανείων και τα όρια της δικαστικής κρίσης
Μια διαφορετική υπόθεση υπερχρέωσης έφθασε στο Δ΄ Πολιτικό Τμήμα του Αρείου Πάγου. Με την απόφαση 1348/2026, το ανώτατο δικαστήριο εξέτασε αίτηση αναίρεσης γυναίκας της οποίας η αίτηση υπαγωγής στον νόμο Κατσέλη είχε απορριφθεί από το Ειρηνοδικείο Αθηνών, με την αιτιολογία ότι είχε περιέλθει από ενδεχόμενο δόλο σε μόνιμη αδυναμία πληρωμής. Οι ληξιπρόθεσμες οφειλές της ανέρχονταν σε 1.270.301,20 ευρώ και προέρχονταν από σειρά τραπεζικών προϊόντων, μεταξύ των οποίων στεγαστικά και καταναλωτικά δάνεια, πιστωτικές κάρτες και υποχρεώσεις από συμβάσεις στις οποίες είχε συμμετάσχει ως εγγυήτρια.
Ο Άρειος Πάγος επιβεβαίωσε ότι ο δόλος, κατά την έννοια του άρθρου 1 παρ. 1 του ν. 3869/2010, μπορεί να είναι αρχικός ή μεταγενέστερος και να έχει τη μορφή ενδεχόμενου δόλου. Όπως εξήγησε, ένας οφειλέτης μπορεί να ενεργεί δολίως όταν αναλαμβάνει μεγάλο αριθμό δανειακών υποχρεώσεων, προβλέποντας ότι ο υπερδανεισμός του, σε συνδυασμό με τις υφιστάμενες ή ευλόγως αναμενόμενες οικονομικές του δυνατότητες, ενδέχεται να τον οδηγήσει σε αδυναμία πληρωμών και αποδεχόμενος αυτό το αποτέλεσμα. Η ύπαρξη δόλου, σύμφωνα με τη διάταξη που εφαρμόστηκε στην υπόθεση, αποτελεί αντικείμενο ισχυρισμού και απόδειξης από τον πιστωτή.
Η κρίσιμη διαφορά εντοπίστηκε στην αιτιολογία της απόφασης του Ειρηνοδικείου. Ο Άρειος Πάγος διαπίστωσε ότι δεν είχαν προσδιοριστεί επαρκώς ουσιώδη οικονομικά δεδομένα, όπως ο χρόνος ανάληψης των δανειακών υποχρεώσεων, τα καθαρά ατομικά και οικογενειακά εισοδήματα της αιτούσας κατά τα κρίσιμα έτη, το ύψος των μηνιαίων δόσεων και οι δαπάνες διαβίωσής της. Τα στοιχεία αυτά ήταν αναγκαία για να αξιολογηθεί αν, κατά τον χρόνο του δανεισμού, η οφειλέτρια γνώριζε και αποδεχόταν το ενδεχόμενο να περιέλθει σε μόνιμη αδυναμία πληρωμών. Η έλλειψή τους καθιστούσε ανέφικτο τον αναιρετικό έλεγχο της ορθής εφαρμογής του νόμου.
Άλλο η ένσταση δόλου, άλλο η απόδειξή του
Η ΑΠ 1348/2026 προχωρά σε μια σημαντική διάκριση ανάμεσα σε όσα πρέπει να επικαλείται ο πιστωτής όταν προβάλλει ένσταση δόλιας υπερχρέωσης και σε όσα πρέπει να προκύπτουν από τη δικαστική απόφαση όταν η ένσταση γίνεται δεκτή. Για να είναι ορισμένη η ένσταση, αρκεί να αναφέρονται με σαφήνεια τα περιστατικά που θεμελιώνουν τον ισχυρισμό ότι ο οφειλέτης ανέλαβε πλήθος πιστωτικών υποχρεώσεων, προβλέποντας και αποδεχόμενος τον κίνδυνο αδυναμίας πληρωμών. Δεν απαιτείται, στο στάδιο αυτό, αναλυτική παράθεση όλων των οικονομικών δεδομένων και των επιμέρους δανειακών συμβάσεων.
Όταν όμως το δικαστήριο κρίνει ότι ο δόλος πράγματι αποδείχθηκε, οφείλει να παραθέτει συγκεκριμένες και επαρκείς πραγματικές παραδοχές που να στηρίζουν το συμπέρασμά του. Ο αναιρετικός έλεγχος δεν αφορά την εκ νέου εκτίμηση των αποδεικτικών μέσων, αλλά το κατά πόσον τα πραγματικά περιστατικά που δέχθηκε το δικαστήριο της ουσίας επιτρέπουν την ορθή υπαγωγή στη νομική έννοια του δόλου.
Στη συγκεκριμένη περίπτωση, ο Άρειος Πάγος έκρινε ότι οι ελλείψεις της απόφασης του Ειρηνοδικείου ήταν ουσιώδεις και δεν επέτρεπαν τον έλεγχο της ορθής εφαρμογής του άρθρου 1 παρ. 1 του ν. 3869/2010. Για τον λόγο αυτό έκανε δεκτό τον σχετικό λόγο αναίρεσης από το άρθρο 560 αριθ. 6 ΚΠολΔ, αναίρεσε την προσβαλλόμενη απόφαση και παρέπεμψε την υπόθεση για νέα εκδίκαση στο ίδιο δικαστήριο, με διαφορετική σύνθεση. Η αναιρετική απόφαση δεν έκρινε οριστικά ότι η οφειλέτρια πληροί τις προϋποθέσεις υπαγωγής στον νόμο Κατσέλη, αλλά ότι η προηγούμενη απόρριψη της αίτησής της δεν στηριζόταν σε επαρκή αιτιολογία.
Δύο διαφορετικές αποφάσεις, κοινά νομικά κριτήρια
Οι δύο αποφάσεις αναδεικνύουν διαφορετικές όψεις του ίδιου ζητήματος. Στη ΜΠρΑθ 3658/2026, το δικαστήριο έκρινε ότι η συνολική αποδεικτική εικόνα, με χρέη άνω των 2 εκατομμυρίων ευρώ, επικαλούμενο μηνιαίο οικογενειακό εισόδημα 3.500 ευρώ και έλλειψη προοπτικής αύξησης των οικονομικών δυνατοτήτων των αιτούντων, θεμελίωνε τη γνώση και την αποδοχή της επερχόμενης αδυναμίας πληρωμών. Στην ΑΠ 1348/2026, αντίθετα, το ζήτημα ήταν η επάρκεια των πραγματικών παραδοχών της προηγούμενης δικαστικής απόφασης, με τον Άρειο Πάγο να διαπιστώνει ότι τα οικονομικά δεδομένα δεν είχαν προσδιοριστεί με την απαιτούμενη σαφήνεια.
Και στις δύο υποθέσεις, το κρίσιμο στοιχείο είναι η υποκειμενική στάση του οφειλέτη απέναντι στον κίνδυνο αδυναμίας πληρωμής. Ο μεγάλος αριθμός δανείων και το υψηλό συνολικό χρέος αποτελούν σημαντικά δεδομένα για την αξιολόγηση, σε συνδυασμό με το εισόδημα, τις ανάγκες διαβίωσης, τις μηνιαίες υποχρεώσεις και τις ευλόγως αναμενόμενες οικονομικές δυνατότητες. Η δικαστική κρίση για τον δόλο στηρίζεται στη διαπίστωση ότι ο οφειλέτης προέβλεπε και αποδεχόταν την περιέλευσή του σε μόνιμη αδυναμία πληρωμών, ενώ η σχετική αιτιολογία πρέπει να επιτρέπει τον έλεγχο της εφαρμογής του νόμου.
