Η ΑΠΟΦΑΣΗ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ
Οι προσφεύγοντες, τρεις δανειστές δύο ιταλικών κοινοπραξιών, είχαν εξασφαλίσει εκτελεστούς εσωτερικούς τίτλους για δικηγορικές αμοιβές και για αμοιβές παρασχεθεισών υπηρεσιών. Οι αποφάσεις παρέμεναν επί σειρά ετών ανεκτέλεστες. Το Δικαστήριο, συνεδριάζον ως τριμελής Επιτροπή, υπενθύμισε ότι η εκτέλεση δικαστικής απόφασης αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της «δίκης» κατά την έννοια του άρθρου 6 (Hornsby κατά Ελλάδας) και διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 6 § 1 λόγω μη εκτέλεσης, καθόσον οι αρχές δεν κατέβαλαν κάθε αναγκαία προσπάθεια για την πλήρη και έγκαιρη εκτέλεση. Ως προς μία εκ των προσφυγών (αριθ. 16671/25), το Δικαστήριο διαπίστωσε και αυτοτελή παραβίαση του άρθρου 6 § 1 υπό την πτυχή της πρόσβασης σε δικαστήριο, διότι η ρύθμιση που ίσχυε για τις οφειλέτιδες κοινοπραξίες υπό εκκαθάριση εμπόδιζε την προσφεύγουσα εταιρεία να κινήσει οποιαδήποτε διαδικασία αναγκαστικής εκτέλεσης προς είσπραξη των απαιτήσεών της, σε περιστάσεις που κρίθηκαν ανάλογες προς εκείνες της De Luca κατά Ιταλίας. Διαπιστώθηκε επίσης παραβίαση του άρθρου 1 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου λόγω της μη εκτέλεσης των ίδιων αποφάσεων. Κατ’ εφαρμογή του άρθρου 41, το Δικαστήριο επιδίκασε τα ποσά του παραρτήματος. Επιπλέον, στο διατακτικό όρισε ότι το καθ’ ου κράτος οφείλει, εντός τριών μηνών, να εξασφαλίσει με πρόσφορα μέσα την εκτέλεση των εκκρεμών εσωτερικών αποφάσεων που αναφέρονται στο παράρτημα. Η Palmiero δεν περιέχει αυτοτελή ενότητα ή ρητή αιτιολογία βάσει του άρθρου 46 ΕΣΔΑ.
ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Οι τρεις προσφυγές, ενωθείσες προς συνεκδίκαση, στρέφονται κατά της Ιταλίας και αφορούν τη μη εκτέλεση τελεσίδικων εσωτερικών δικαστικών αποφάσεων εκδοθεισών υπέρ των προσφευγόντων.
Ο πρώτος προσφεύγων, Nicola Palmiero, δικηγόρος, είχε εξασφαλίσει, με απόφαση του Πρωτοδικείου της Santa Maria Capua Vetere (R.G. 700690/2011, της 04.03.2016), απαίτηση για δικηγορικές αμοιβές υπό την ιδιότητα του δικηγόρου υπέρ του οποίου είχε διαταχθεί η απευθείας καταβολή των επιδικασθεισών δικαστικών εξόδων (avvocato antistatario). Η δεύτερη προσφεύγουσα, η κοινοπραξία C.C.S. Consorzio Campale Stabile, είχε εξασφαλίσει, με την ίδια απόφαση, απαίτηση για την παροχή υπηρεσιών. Οφειλέτης αμφοτέρων ήταν το Consorzio Unico di Bacino delle Province di Napoli e Caserta. Στο παράρτημα της απόφασης η μη εκτέλεση καταγράφεται ως συνεχιζόμενη και ως υπερβαίνουσα τα δέκα έτη και ένα μήνα.
Η τρίτη προσφεύγουσα, η εταιρεία Sposato Costruzioni S.R.L., είχε εξασφαλίσει δύο εκτελεστούς τίτλους του Πρωτοδικείου του Catanzaro (R.G. 1078/2018, της 08.05.2018, και R.G. 6153/2019, της 12.12.2019) για την παροχή υπηρεσιών. Οφειλέτης ήταν η περιφερειακή κοινοπραξία CORAP (Consorzio Regionale per lo Sviluppo delle Attività Produttive). Πέραν της μη εκτέλεσης, η προσφεύγουσα εταιρεία παραπονέθηκε ότι το εφαρμοστέο επί των οφειλέτιδων κοινοπραξιών υπό εκκαθάριση κανονιστικό πλαίσιο την εμπόδιζε να κινήσει οποιαδήποτε διαδικασία αναγκαστικής εκτέλεσης προς είσπραξη των απαιτήσεών της, λόγω του δημόσιου χαρακτήρα της κοινοπραξίας.
Οι προσφεύγοντες προέβαλαν, ρητώς ή κατ’ ουσίαν, αιτιάσεις βάσει του άρθρου 6 § 1 της Σύμβασης και προέβαλαν επίσης αιτιάσεις βάσει του άρθρου 1 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου. Το Δικαστήριο, συνεδριάζον ως Επιτροπή τριών δικαστών, ένωσε τις προσφυγές, τις κήρυξε παραδεκτές και διαπίστωσε τις παραβιάσεις που αναφέρονται κατωτέρω.
ΤΟ ΣΤΡΑΣΒΟΥΡΓΟ ΑΠΟΦΑΣΙΖΕΙ…
Άρθρο 6 § 1 ΕΣΔΑ: Μη εκτέλεση εσωτερικών δικαστικών αποφάσεων. Παραβίαση
Το Δικαστήριο υπενθύμισε την πάγια αρχή ότι η εκτέλεση απόφασης οποιουδήποτε δικαιοδοτικού οργάνου πρέπει να θεωρείται αναπόσπαστο τμήμα της «δίκης» κατά την έννοια του άρθρου 6, παραπέμποντας στη θεμελιώδη Hornsby κατά Ελλάδας (§ 40) και στη νομολογία του περί μη εκτέλεσης ή καθυστερημένης εκτέλεσης τελεσίδικων εσωτερικών αποφάσεων.
Παρατήρησε ότι σε αποφάσεις αρχής επί ομοίων ζητημάτων (Ventorino κατά Ιταλίας, De Trana κατά Ιταλίας, Nicola Silvestri κατά Ιταλίας και Antonetto κατά Ιταλίας) είχε ήδη διαπιστώσει παραβίαση του άρθρου 6. Κατόπιν εξέτασης του συνόλου των υποβληθέντων στοιχείων, δεν εντόπισε κανένα πραγματικό περιστατικό ή επιχείρημα ικανό να το οδηγήσει σε διαφορετικό συμπέρασμα. Έκρινε ότι, εν προκειμένω, οι αρχές δεν κατέβαλαν κάθε αναγκαία προσπάθεια για την πλήρη και έγκαιρη εκτέλεση των εκδοθεισών υπέρ των προσφευγόντων αποφάσεων.
Ως εκ τούτου, οι σχετικές αιτιάσεις κρίθηκαν παραδεκτές και διαπιστώθηκε παραβίαση του άρθρου 6 § 1 ως προς τη μη εκτέλεση των δικαστικών αποφάσεων.
Άρθρο 6 § 1 ΕΣΔΑ: Πρόσβαση σε δικαστήριο (προσφυγή αριθ. 16671/25). Παραβίαση
Ως προς την προσφυγή της εταιρείας Sposato Costruzioni, το Δικαστήριο εξέτασε την αυτοτελή αιτίαση ότι η ρύθμιση που διέπει τις οφειλέτιδες κοινοπραξίες υπό εκκαθάριση παρακωλύει κάθε διαδικασία αναγκαστικής εκτέλεσης για την είσπραξη των απαιτήσεων.
Υπενθύμισε ότι, προκειμένου περί δανειστών οργανισμού τοπικής αυτοδιοίκησης ευρισκόμενου σε παύση πληρωμών, είχε κρίνει ότι η αδυναμία κίνησης διαδικασίας αναγκαστικής εκτέλεσης συνιστά παραβίαση του άρθρου 6 § 1 (De Luca κατά Ιταλίας). Υπό το φως των στοιχείων που υποβλήθηκαν και της κρίσιμης εσωτερικής ρύθμισης, όπως συνοψίζεται στις Riccio κατά Ιταλίας (§§ 6-10) και Pronto Interventi Sida di Butera Francesco κατά Ιταλίας (§§ 5-9), έκρινε ότι οι περιστάσεις της υπόθεσης είναι ανάλογες προς εκείνες της De Luca. Η Palmiero, συνεπώς, εφαρμόζει ρητώς την ήδη διαμορφωμένη γραμμή De Luca στο συγκεκριμένο κανονιστικό πλαίσιο και δεν διατυπώνει νέα αυτοτελή δοκιμασία πρόσβασης σε δικαστήριο.
Ως εκ τούτου, η αιτίαση κρίθηκε παραδεκτή και διαπιστώθηκε παραβίαση του άρθρου 6 § 1 ως προς την πρόσβαση σε δικαστήριο.
Άρθρο 1 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου: Προστασία της περιουσίας. Παραβίαση
Οι προσφεύγοντες προέβαλαν αιτίαση βάσει του άρθρου 1 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου, σχετιζόμενη με τη μη εκτέλεση των ίδιων εσωτερικών δικαστικών αποφάσεων. Το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι η αιτίαση δεν ήταν προδήλως αβάσιμη κατά την έννοια του άρθρου 35 § 3 στοιχ. α και δεν προσέκρουε σε κανέναν άλλο λόγο απαραδέκτου, οπότε την κήρυξε παραδεκτή. Κατόπιν εξέτασης του συνόλου των στοιχείων, κατέληξε ότι υπήρξε επίσης παραβίαση του άρθρου 1 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου, ενόψει των διαπιστώσεών του στη Ventorino. Η Palmiero δεν αναπτύσσει αυτοτελή ανάλυση της έννοιας του «περιουσιακού αγαθού» ή της αρχής της αναλογικότητας, αλλά εφαρμόζει συνοπτικά την καλώς εδραιωμένη νομολογία.
Απόφαση: Άρθρο 41 και ειδική εντολή εκτέλεσης των εκκρεμών εσωτερικών αποφάσεων
Το Δικαστήριο ένωσε τις προσφυγές προς συνεκδίκαση, τις κήρυξε παραδεκτές και διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 6 § 1 λόγω μη εκτέλεσης, παραβίαση του άρθρου 6 § 1 ως προς την προσφυγή αριθ. 16671/25 λόγω έλλειψης πρόσβασης σε δικαστήριο, καθώς και παραβίαση του άρθρου 1 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου.
Το Δικαστήριο όρισε στο διατακτικό ότι το καθ’ ου κράτος οφείλει, εντός τριών μηνών, να εξασφαλίσει με πρόσφορα μέσα την εκτέλεση των εκκρεμών εσωτερικών αποφάσεων που αναφέρονται στο παράρτημα. Στην § 16 σημείωσε επίσης ότι το κράτος εξακολουθεί να δεσμεύεται να εκτελέσει τις δικαστικές αποφάσεις που παραμένουν εκτελεστές. Κατ’ εφαρμογή του άρθρου 41, επιδικάστηκαν για ηθική βλάβη 9.600 ευρώ σε καθέναν από τους δύο πρώτους προσφεύγοντες και 12.500 ευρώ στην τρίτη προσφεύγουσα, καθώς και 250 ευρώ ανά προσφυγή για δικαστικά έξοδα και δαπάνες, πλέον παντός επιβαρύνοντος τους προσφεύγοντες φόρου.
ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΗ ΣΚΕΨΗ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ (KEY PASSAGE)
«Το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι, όσον αφορά τους δανειστές οργανισμού τοπικής αυτοδιοίκησης ευρισκόμενου σε κατάσταση παύσης πληρωμών, έχει κρίνει ότι η αδυναμία κίνησης διαδικασίας αναγκαστικής εκτέλεσης συνιστούσε παραβίαση του άρθρου 6 § 1 της Σύμβασης (De Luca κατά Ιταλίας, αριθ. 43870/04, 24 Σεπτεμβρίου 2013). Υπό το φως των στοιχείων που του υποβλήθηκαν από τους διαδίκους και της κρίσιμης εσωτερικής νομοθεσίας, όπως συνοψίζεται στις αποφάσεις Riccio κατά Ιταλίας (αριθ. 33599/23, §§ 6-10, 23 Ιανουαρίου 2025) και Pronto Interventi Sida di Butera Francesco κατά Ιταλίας (αριθ. 31429/23, §§ 5-9, 23 Ιανουαρίου 2025), το Δικαστήριο κρίνει ότι οι περιστάσεις της υπό κρίση υπόθεσης είναι ανάλογες προς εκείνες της υπόθεσης επί της οποίας εκδόθηκε η προαναφερθείσα απόφαση De Luca» (παρ. 12).
ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ
Η επιβεβαίωση της αρχής Hornsby ως ουσιαστικής διάστασης της δίκαιης δίκης. Η απόφαση εντάσσεται στη μακρά νομολογιακή γραμμή που ανάγει την εκτέλεση της δικαστικής απόφασης σε αναπόσπαστο συστατικό στοιχείο του δικαιώματος δικαστικής προστασίας. Το δικαίωμα πρόσβασης σε δικαστήριο θα ήταν κενό περιεχομένου εάν η εσωτερική έννομη τάξη επέτρεπε τελεσίδικη και δεσμευτική απόφαση να παραμένει ανενεργή σε βάρος του νικήσαντος διαδίκου. Η Palmiero υπενθυμίζει ότι η αρχή αυτή ισχύει ανεξαρτήτως της φύσης του δικαιοδοτικού οργάνου που εξέδωσε τον τίτλο.
Η επιβεβαίωση και εφαρμογή της γραμμής De Luca στο κανονιστικό πλαίσιο των οφειλετριών κοινοπραξιών υπό εκκαθάριση. Το διακριτικό στοιχείο της προσφυγής αριθ. 16671/25 είναι η αυτοτελής διαπίστωση παραβίασης της πρόσβασης σε δικαστήριο. Το Δικαστήριο δεν παρουσιάζει την κρίση του ως νέα «επέκταση» της De Luca, αλλά κρίνει ρητώς ότι οι περιστάσεις είναι συγκρίσιμες προς εκείνες της De Luca, αφού λάβει υπόψη το κρίσιμο εσωτερικό πλαίσιο όπως έχει ήδη συνοψισθεί στις Riccio και Pronto Interventi Sida di Butera Francesco. Επιστημονικά ακριβέστερο είναι, συνεπώς, να γίνεται λόγος για επιβεβαίωση και περαιτέρω εφαρμογή πάγιας νομολογίας και όχι για δημιουργία νέου κανόνα.
Η παράλληλη προστασία υπό το άρθρο 6 § 1 και το άρθρο 1 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου. Η ίδια μη εκτέλεση αξιολογείται αφενός ως προσβολή της αποτελεσματικότητας της δικαστικής προστασίας και αφετέρου ως επέμβαση στην απόλαυση περιουσιακού αγαθού που συνδέεται με εκτελεστή δικαστικά αναγνωρισμένη απαίτηση. Η Palmiero, ωστόσο, δεν αναπτύσσει αναλυτικά τη δεύτερη πτυχή. Παραπέμπει συνοπτικά στη Ventorino. Η ειδικότερη διατύπωση ότι μια «βεβαία, εκκαθαρισμένη και απαιτητή» αξίωση συνιστά περιουσιακό αγαθό προκύπτει σαφέστερα από τη De Luca (§§ 50-53) και από την προγενέστερη νομολογία, όχι από αυτοτελή συλλογιστική της Palmiero.
Ο επαναλαμβανόμενος χαρακτήρας του προβλήματος μη εκτέλεσης στην ιταλική νομολογία. Η Palmiero εντάσσεται σε ευρεία σειρά υποθέσεων, μεταξύ άλλων Ventorino, De Trana, Nicola Silvestri, Antonetto, Ferrara, De Luca, Riccio και Pronto Interventi Sida di Butera Francesco. Η επανάληψη επιτρέπει την επιστημονική διαπίστωση ενός επίμονου νομολογιακού μοτίβου. Δεν επιτρέπει, όμως, χωρίς πρόσθετα στοιχεία, να αποδοθεί στην ίδια την Palmiero δεσμευτικός χαρακτηρισμός του προβλήματος ως «συστημικού» ή «διαρθρωτικού». Η απόφαση δεν είναι πιλοτική, δεν ενεργοποιεί την πιλοτική διαδικασία και δεν διατυπώνει γενικά μέτρα.
ΣΥΝΟΠΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΕΣ ΑΠΟΨΕΙΣ ΚΑΙ ΚΡΙΤΙΚΕΣ
Α) Hornsby κατά Ελλάδας: Η θεμελιώδης απόφαση που καθιέρωσε ότι η εκτέλεση δικαστικής απόφασης αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της «δίκης» κατά το άρθρο 6. Συνιστά τον κύριο νομολογιακό άξονα των υποθέσεων μη εκτέλεσης, όπως και της Palmiero. Πηγή: HUDOC, Hornsby v. Greece, no. 18357/91, 19.03.1997, Reports 1997-II, § 40.
Β) De Luca κατά Ιταλίας: Απόφαση-σταθμός για την αδυναμία είσπραξης δικαστικά αναγνωρισμένης απαίτησης από οργανισμό τοπικής αυτοδιοίκησης σε κατάσταση αφερεγγυότητας και για την αδυναμία κίνησης διαδικασίας εκτέλεσης. Αποτελεί το άμεσο νομολογιακό έρεισμα της αυτοτελούς παραβίασης στην προσφυγή αριθ. 16671/25. Πηγή: HUDOC, De Luca v. Italy, no. 43870/04, 24.09.2013.
Γ) Ventorino κατά Ιταλίας, De Trana κατά Ιταλίας, Nicola Silvestri κατά Ιταλίας και Antonetto κατά Ιταλίας: Πρόκειται για τις αποφάσεις που η ίδια η Palmiero χαρακτηρίζει ως αποφάσεις αρχής επί παρόμοιων ζητημάτων στο πλαίσιο του άρθρου 6 § 1. Για το άρθρο 1 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου η Palmiero παραπέμπει ειδικά στη Ventorino. Πηγή: HUDOC, Ventorino v. Italy, no. 357/07, 17.05.2011, De Trana v. Italy, no. 64215/01, 16.10.2007, Nicola Silvestri v. Italy, no. 16861/02, 09.06.2009, Antonetto v. Italy, no. 15918/89, 20.07.2000.
Δ) Ferrara κ.α. κατά Ιταλίας: Η νομολογία παρατίθεται στο παράρτημα της Palmiero ως σχετική με την απουσία ή την καθυστέρηση πληρωμής απαίτησης από τις εθνικές αρχές στο πλαίσιο του άρθρου 1 του Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου. Πηγή: HUDOC, Ferrara and Others v. Italy, no. 70617/13, 16.12.2021.
Ε) Riccio κατά Ιταλίας και Pronto Interventi Sida di Butera Francesco κατά Ιταλίας: Η Palmiero παραπέμπει ρητώς στις Riccio (no. 33599/23, §§ 6-10, 23.01.2025) και Pronto Interventi Sida di Butera Francesco (no. 31429/23, §§ 5-9, 23.01.2025) για τη σύνοψη του κρίσιμου εσωτερικού κανονιστικού πλαισίου και, στη συνέχεια, κρίνει ότι οι περιστάσεις της προσφυγής αριθ. 16671/25 είναι συγκρίσιμες με εκείνες της De Luca. Οι αποφάσεις αυτές πρέπει να παρουσιάζονται ως άμεσο μέρος της αλυσίδας παραπομπών της Palmiero και όχι απλώς ως εξωτερική συγκριτική ύλη. Πηγή: HUDOC, Palmiero κ.α. κατά Ιταλίας, § 12.
ΣΤ) Συγκριτική αναφορά: Η συγκριτική αναφορά είναι επιστημονικά θεμιτή μόνον εφόσον διαχωρίζεται σαφώς από τη ratio της Palmiero. Στο σύστημα του ΟΗΕ, το ακριβέστερο άμεσο έρεισμα δεν είναι το Γενικό Σχόλιο αρ. 32, αλλά η Czernin κατά Τσεχικής Δημοκρατίας, Communication no. 823/1998, Views of 29.03.2005, CCPR/C/83/D/823/1998, §§ 7.4-7.5. Η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έκρινε ότι η πρόσβαση σε αποτελεσματικά ένδικα μέσα προϋποθέτει ότι οι διοικητικές αρχές συμμορφώνονται με δεσμευτικές αποφάσεις των εθνικών δικαστηρίων και ότι η αδράνεια και οι υπερβολικές καθυστερήσεις στην εφαρμογή τους παραβίασαν το άρθρο 14 § 1 σε συνδυασμό με το άρθρο 2 § 3 ΔΣΑΠΔ. Το Γενικό Σχόλιο αρ. 32 μπορεί να λειτουργεί μόνο ως γενικό ερμηνευτικό πλαίσιο για το άρθρο 14, όχι ως η ακριβής πρωτογενής πηγή του κανόνα περί μη εκτέλεσης.
Στο Διαμερικανικό σύστημα, καταλληλότερες συγκρίσεις είναι οι Acevedo Jaramillo κ.α. κατά Περού, Judgment of 07.02.2006, Series C No. 144, ιδίως §§ 216-220, και Mejía Idrovo κατά Ισημερινού, Judgment of 05.07.2011, Series C No. 228, ιδίως §§ 84 και 103-106. Στη δεύτερη απόφαση, το Διαμερικανικό Δικαστήριο συνδέει ρητώς το άρθρο 25 § 2 στοιχ. c ΑΣΑΔ με την υποχρέωση του κράτους να διαθέτει αποτελεσματικούς μηχανισμούς για την εκτέλεση των δικαστικών αποφάσεων. Η Baena Ricardo κ.α. κατά Παναμά δεν είναι η καταλληλότερη κύρια σύγκριση για το συγκεκριμένο ζήτημα, διότι η γνωστή απόφαση του 2003 αφορά πρωτίστως την αρμοδιότητα του Διαμερικανικού Δικαστηρίου να εποπτεύει τη συμμόρφωση με τις δικές του αποφάσεις.
Σχετική νομολογία ΕΔΔΑ:
Hornsby v. Greece, 19.03.1997, no. 18357/91; Ventorino v. Italy, 17.05.2011, no. 357/07; De Trana v. Italy, 16.10.2007, no. 64215/01; Nicola Silvestri v. Italy, 09.06.2009, no. 16861/02; Antonetto v. Italy, 20.07.2000, no. 15918/89; De Luca v. Italy, 24.09.2013, no. 43870/04; Riccio v. Italy, 23.01.2025, no. 33599/23; Pronto Interventi Sida di Butera Francesco v. Italy, 23.01.2025, no. 31429/23; Ferrara and Others v. Italy, 16.12.2021, no. 70617/13.
