ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΑΠΟΦΑΣΗΣ
Σχηματισμός: Τρίτο Τμήμα
Επίπεδο σημασίας (HUDOC): 2
Κρίσιμες διατάξεις: Άρθρο 3 ΕΣΔΑ (απαγόρευση απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχείρισης), άρθρο 5 §§ 1 στ) και 4 ΕΣΔΑ (δικαίωμα στην προσωπική ελευθερία και τη δικαστική επανεξέταση της κράτησης), άρθρο 41 ΕΣΔΑ.
Αντικείμενο: Κράτηση πατέρα και δύο ανήλικων τέκνων, αιτούντων άσυλο, επί 32 ημέρες στην αστυνομία του αερολιμένα Αθηνών χωρίς απόφαση κράτησης, συνθήκες και δικαστικός έλεγχος.
Διατακτικό: Παραβίαση άρθρου 3 για τα τέκνα (ομόφωνα). Μη παραβίαση άρθρου 3 για τον πατέρα (5 ψήφοι έναντι 2). Παραβίαση άρθρου 5 §§ 1 και 4 για όλους (ομόφωνα).
Δίκαιη ικανοποίηση: 8.000 ευρώ στον πατέρα και 12.000 ευρώ σε κάθε τέκνο (ηθική βλάβη).
Χωριστές γνώμες: Κοινή εν μέρει μειοψηφούσα γνώμη των δικαστών Mingorance Cairat και Sancin.
Η ΑΠΟΦΑΣΗ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ
Ένας Αιγύπτιος πατέρας και τα παιδιά του, 10 και 8 ετών, ζήτησαν άσυλο κατά τη διέλευσή τους από το αεροδρόμιο της Αθήνας. Οι αρχές τους αρνήθηκαν την είσοδο και τους κράτησαν επί 32 ημέρες σε 12 τ.μ. χώρο της αστυνομίας, χαρακτηρίζοντας την κατάσταση «επιτήρηση». Απόφαση κράτησης δεν εκδόθηκε ποτέ. Το Δικαστήριο έκρινε ότι επρόκειτο για στέρηση της ελευθερίας, η οποία δεν ήταν σύμφωνη με το άρθρο 5 § 1στ. Μη εξατομικευμένη και αιτιολογημένη απόφαση, όπως και εξέταση εναλλακτικών μέτρων και δεν εξετάστηκε το συμφέρον των παιδιών. Το δικαστήριο που εξέτασε τις αντιρρήσεις περιορίστηκε στην προθεσμία των 28 ημερών. Για τα παιδιά, η διάρκεια, η απουσία δραστηριοτήτων και η ελάχιστη πρόσβαση στο ύπαιθρο συνιστούσαν απάνθρωπη ή εξευτελιστική μεταχείριση. Για τον πατέρα, η πλειοψηφία των πέντε δικαστών δεν διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 3. Το ΕΔΔΑ επιδίκασε για ηθική βλάβη 8.000 ευρώ στον πατέρα και 12.000 ευρώ σε κάθε παιδί.
ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ
Στις 25.2.2017 οι προσφεύγοντες, σε πτήση από Κωνσταντινούπολη προς Αίγυπτο με ανταπόκριση στην Αθήνα, ζήτησαν διεθνή προστασία. Με την απόφαση 80/25.2.2017 η Διεύθυνση Αστυνόμευσης Αερολιμένα Αθηνών αρνήθηκε την είσοδό τους, προγραμμάτισε την επιστροφή τους στην Κωνσταντινούπολη και τους τοποθέτησε στους χώρους της (παρ. 5-6).
Η αίτηση ασύλου καταχωρίστηκε στις 1.3.2017 και υπήχθη στη διαδικασία στα σύνορα του άρθρου 60 ν. 4375/2016. Ελλείψει απόφασης εντός 28 ημερών, επιτρέπεται η είσοδος και η παραμονή στη χώρα (παρ. 7, 25). Η αίτηση απορρίφθηκε στις 9.3.2017. Κατά της απόφασης ασκήθηκε στις 13.3.2017 προσφυγή στην Ανεξάρτητη Επιτροπή Προσφυγών, η οποία απορρίφθηκε στις 28.9.2018 (παρ. 8-9, 15).
Στις 17.3.2017 ο συνήγορος ζήτησε την απόλυσή τους. Προσκόμισε έγγραφο ότι το Κοπτικό Ορθόδοξο Πατριαρχείο Ελλάδας μπορούσε να καλύψει τη διαμονή και τις δαπάνες τους. Οι αρχές απάντησαν ότι οι προσφεύγοντες «επιτηρούνταν» (παρ. 10-11). Οι αντιρρήσεις της 21.3.2017 απορρίφθηκαν με την απόφαση 174/27.3.2017 του Διοικητικού Πρωτοδικείου Αθηνών. Το Πρωτοδικείο διαπίστωσε ότι δεν υπήρχε απόφαση κράτησης, αλλά έκρινε τον «περιορισμό» νόμιμο, επειδή δεν υπερέβη τις 28 ημέρες (παρ. 12-13). Στις 28.3.2017 επετράπη η είσοδός τους (παρ. 14).
Έξοδος περίπου 15 λεπτών, όχι καθημερινά, επιτράπηκε μόνον μετά την 15η ημέρα. Δραστηριότητες για τα παιδιά δεν υπήρχαν (παρ. 18, 48, 110). Η CPT καταγράφει από το 2005 την απουσία προαυλίου. Μετά την επίσκεψη του 2016 διαπίστωσε ότι ο χώρος είναι ακατάλληλος για κράτηση πέραν των 24 ωρών (παρ. 31-34).
Οι προσφεύγοντες επικαλέστηκαν τα άρθρα 3, 5 §§ 1, 4 και 13 ΕΣΔΑ.
ΤΟ ΣΤΡΑΣΒΟΥΡΓΟ ΑΠΟΦΑΣΙΖΕΙ…
Άρθρο 5 §§ 1 και 4 ΕΣΔΑ. Δικαίωμα στην προσωπική ελευθερία και τον έλεγχο της κράτησης. Κράτηση χωρίς απόφαση και ελλιπής δικαστικός έλεγχος. Παραβίαση
Παραδεκτό: Το Δικαστήριο απέρριψε την ένσταση μη εφαρμογής του άρθρου 5 (παρ. 51-52, βλ. κατωτέρω). Απέρριψε και τις ενστάσεις έλλειψης ιδιότητας θύματος, λόγω άμεσης προσβολής των δικαιωμάτων των προσφευγόντων, χωρίς να απαιτείται για το άρθρο 5 § 4 απόδειξη ζημίας (παρ. 55, 75). Η αίτηση ακύρωσης κατά της άρνησης εισόδου δεν ήταν αποτελεσματικό ένδικο μέσο (παρ. 58-60, Sakir § 40). Την αιτίαση του άρθρου 13 ως προς τον έλεγχο της κράτησης την υπήγαγε μόνον στο άρθρο 5 § 4 ως lex specialis (παρ. 72).
Επί της ουσίας:
α) Εφαρμοσιμότητα. Κρίσιμα είναι η φύση, η διάρκεια, οι συνέπειες και ο τρόπος εκτέλεσης του μέτρου, καθώς και οι τέσσερις παράγοντες για τις ζώνες διέλευσης (παρ. 39-40, Z.A. κ.ά.). Ο χαρακτηρισμός από το κράτος δεν είναι καθοριστικός (παρ. 39). Η διάρκεια μετρά από 25.2.2017 (παρ. 47). Η Κυβέρνηση δεν αμφισβήτησε τη συνεχή επιτήρηση και την αδυναμία εξόδου. Οι μετακινήσεις εκτός των εγκαταστάσεων γίνονταν με αστυνομική συνοδεία, ενώ επίσημα έγγραφα αναφέρονταν σε «κράτηση» (παρ. 48-50). Συνεπώς υπήρξε στέρηση της ελευθερίας (παρ. 51).
β) Γενικές αρχές. Το Δικαστήριο παρέπεμψε στη νομολογία του (παρ. 65). Μόνη πιθανή βάση ήταν το πρώτο σκέλος του άρθρου 5 § 1 στ) (παρ. 66).
γ) Εφαρμογή. Η απόφαση 80/2017 αφορούσε μόνον την άρνηση εισόδου. Το άρθρο 60 § 2 ν. 4375/2016 όριζε απλώς τη διάρκεια της διαδικασίας και δεν εξουσιοδοτούσε στέρηση ελευθερίας. Ουδέποτε εκδόθηκε εξατομικευμένη και αιτιολογημένη απόφαση κράτησης κατά το άρθρο 46 § 3 του ίδιου νόμου (παρ. 67). Ούτε εξετάστηκαν ηπιότερα μέτρα και το συμφέρον των παιδιών, παρά την προταθείσα λύση φιλοξενίας (παρ. 68, M.H. § 238). Ως προς το άρθρο 5 § 4, το Διοικητικό Πρωτοδικείο ήλεγξε μόνον την προθεσμία. Δεν εξέτασε την απουσία απόφασης, τα εναλλακτικά μέτρα, το συμφέρον των παιδιών και τις συνθήκες (παρ. 84, E.K. § 109).
δ) Συμπέρασμα. Η κράτηση δεν ήταν «νόμιμη» (παρ. 69-70, Popov § 119) και ο δικαστικός έλεγχος δεν ικανοποίησε το άρθρο 5 § 4 (παρ. 85). Η ταχύτητα του ελέγχου δεν εξετάστηκε χωριστά (παρ. 86).
Άρθρο 3 ΕΣΔΑ. Απαγόρευση απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχείρισης. Συνθήκες κράτησης. Παραβίαση για τα τέκνα, μη παραβίαση για τον πατέρα.
Παραδεκτό: Η ένσταση έλλειψης ιδιότητας θύματος συνενώθηκε με την ουσία (παρ. 90). Η ένσταση μη άσκησης της αγωγής του άρθρου 105 ΕισΝΑΚ απορρίφθηκε. Οι προσφεύγοντες είχαν καταγγείλει τις συνθήκες με τις αντιρρήσεις τους, χωρίς αυτές να εξεταστούν. Η Κυβέρνηση δεν προσκόμισε νομολογία επιδίκασης αποζημίωσης σε ανάλογη περίπτωση (παρ. 94-96, A.F. και B.F. κατά Ελλάδας).
Επί της ουσίας:
α) Γενικές αρχές. Ισχύουν οι αρχές της Khlaifia κ.ά. (παρ. 100). Η ιδιαίτερη ευαλωτότητα του παιδιού είναι καθοριστική. Υπερισχύει της ιδιότητάς του ως αλλοδαπού σε παράτυπη διαμονή (παρ. 101) και του καθεστώτος παράτυπης διαμονής του γονέα του (παρ. 104). Κρίσιμα είναι η ηλικία, η καταλληλότητα των χώρων και η διάρκεια (παρ. 102, M.D. και A.D. § 63).
β) Τέκνα. Ήταν 10 και 8 ετών. Η συνοδεία από τον πατέρα δεν απαλλάσσει τις αρχές από τις θετικές υποχρεώσεις τους (παρ. 104). Το Δικαστήριο υπενθύμισε το πρότυπο της CPT για μία ώρα ημερησίως στο ύπαιθρο (παρ. 106) και στηρίχθηκε στα αδιαμφισβήτητα στοιχεία (παρ. 108). Δεν υπήρχε συνωστισμός ή στέρηση τροφής και νερού, ούτε είχε καταγγελθεί ανθυγιεινή κατάσταση των λουτρών (παρ. 109). Ωστόσο, οι ανήλικοι στερήθηκαν την υπαίθρια πρόσβαση τις πρώτες 15 ημέρες, κατόπιν την είχαν μόνον για λίγα λεπτά και όχι καθημερινά, και δεν είχαν δραστηριότητες (παρ. 110). Το όριο σοβαρότητας ξεπεράστηκε (παρ. 111, Popov §§ 91-103, M.H. §§ 193-204).
γ) Πατέρας. Ο R.A., 32 ετών, δεν επικαλέστηκε ευαλωτότητα πέραν της ιδιότητας αιτούντος άσυλο (παρ. 112, Ilias και Ahmed § 192). Η ανεπαρκής πρόσβαση στο ύπαιθρο χαρακτηρίστηκε «λυπηρή». Η πλειοψηφία όμως έκρινε τις λοιπές συνθήκες συνολικά ικανοποιητικές (παρ. 112), μολονότι η CPT είχε επισημάνει την ακαταλληλότητα του χώρου για κράτηση πέραν των 24 ωρών (παρ. 107).
δ) Συμπέρασμα. Παραβίαση για τα τέκνα, μη παραβίαση για τον πατέρα (παρ. 113-114).
Η αιτίαση του άρθρου 13 σε συνδυασμό με το άρθρο 3 δεν εξετάστηκε (παρ. 119-120).
ΔΙΑΤΑΚΤΙΚΟ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΗ ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗ
Όλες οι κρίσεις ελήφθησαν ομόφωνα, εκτός από τη μη παραβίαση του άρθρου 3 για τον πατέρα (5 ψήφοι έναντι 2). Επιδικάστηκε το πλήρες αιτηθέν ποσό, δηλαδή 8.000 ευρώ στον R.A. και 12.000 ευρώ σε καθένα από τα τέκνα για ηθική βλάβη (παρ. 122-124). Έξοδα δεν ζητήθηκαν (παρ. 125-126).
ΧΩΡΙΣΤΕΣ ΓΝΩΜΕΣ
Οι δικαστές Mingorance Cairat και Sancin (κοινή εν μέρει μειοψηφούσα γνώμη) υποστήριξαν ότι υπήρξε παραβίαση του άρθρου 3 και για τον πατέρα. Η πλήρης στέρηση υπαίθρου επί 15 ημέρες και η σχεδόν πλήρης επί έναν μήνα αρκούν για την υπέρβαση του ορίου (§ 5). Ο R.A. αγνοούσε τη διάρκεια της κράτησης και στήριζε μόνος τα παιδιά σε κλειστό χώρο (§§ 6-7). Κατά τη λογική της πλειοψηφίας, τα παιδιά θα έπρεπε να χωριστούν από τον πατέρα για να βγουν έξω (§ 8). Οι ίδιες οι συνθήκες, όχι η ευαλωτότητα του αιτούντος άσυλο, είναι ασύμβατες με το άρθρο 3 (§ 9).
ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΗ ΣΚΕΨΗ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ (KEY PASSAGE)
«(…) δεν προκύπτει από τον φάκελο ότι οι αρχές εξέτασαν τη δυνατότητα προσφυγής σε λιγότερο περιοριστικά μέτρα, όπως απαιτούσε το άρθρο 46 § 2 του ν. 4375/2016, ούτε ότι έλαβαν υπόψη το υπέρτερο συμφέρον των δύο προσφευγόντων τέκνων. (…) Επομένως, η στέρηση της ελευθερίας που υπέστησαν οι προσφεύγοντες έλαβε χώρα de facto χωρίς εξατομικευμένη απόφαση, χωρίς κατάλληλη αιτιολογία και χωρίς εξέταση εναλλακτικών μέτρων. Δεν μπορεί, συνεπώς, να θεωρηθεί “σύννομη” κατά την έννοια του άρθρου 5 § 1 στ) της Σύμβασης.» (παρ. 68-69)
Η ΣΥΝΕΙΣΦΟΡΑ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΚΑΙ ΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ
Η απόφαση απαντά σε πρακτικό ερώτημα. Μπορεί η διαδικασία στα σύνορα να λειτουργεί ως σιωπηρή βάση κράτησης, με μόνη εγγύηση μια προθεσμία; Η απάντηση είναι αρνητική. Η απόφαση εντάσσεται στη νομολογία για τις ζώνες διέλευσης και για την κράτηση συνοδευόμενων ανηλίκων. Ισχυρό σημείο της είναι η μέθοδος: τα επίσημα έγγραφα και οι απαντήσεις προς την CPT συνεκτιμώνται αποδεικτικά (παρ. 48-50). Η κρίση για τον πατέρα επιδέχεται κριτική, καθώς δεν αποδίδει αποφασιστικό βάρος στο πρότυπο υπαίθριας άσκησης της CPT.
Πλέον αυτών επισημαίνονται τα εξής:
- Η δυνατότητα αναχώρησης δεν αναλύθηκε ειδικά στην κρίση για την εφαρμοσιμότητα του άρθρου 5.Στην Ilias και Ahmed [GC] η πραγματική δυνατότητα πεζής εξόδου προς τη Σερβία ήταν κρίσιμη για τον αποκλεισμό της στέρησης ελευθερίας. Το Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης διέκρινε ρητά τις ζώνες διέλευσης αεροδρομίων, όπου η αναχώρηση προϋποθέτει επιβίβαση σε αεροσκάφος. Εδώ είχε προγραμματιστεί αεροπορική επιστροφή στην Κωνσταντινούπολη (παρ. 6), όχι αποδεδειγμένη οικειοθελής αναχώρηση. Το Δικαστήριο αξιολόγησε τη διάρκεια και τον εξαναγκασμό (παρ. 47-51), χωρίς ειδική ανάλυση της δυνατότητας εξόδου. Η παρατήρηση συνιστά ερμηνευτική κριτική, όχι βέβαιη πλημμέλεια. Πηγή: R.A. κ.ά., παρ. 6, 40-41, 47-51, Ilias και Ahmed, §§ 240-241, 248-249.
- Η νομιμότητα και η απαγόρευση της αυθαιρεσίας συνεκτιμώνται.Το άρθρο 60 § 2 δεν παρείχε εξουσία κράτησης, ούτε υπήρχε εξατομικευμένη πράξη (παρ. 67). Το Δικαστήριο συνεκτίμησε επίσης την απουσία εναλλακτικών μέτρων και στάθμισης του υπέρτερου συμφέροντος των παιδιών (παρ. 68-69). Δεν καθιέρωσε πάντως γενικό κανόνα ότι μόνη η παράλειψη εξέτασης ηπιότερων μέτρων αρκεί πάντοτε για παραβίαση του άρθρου 5 § 1 στ). Πηγή: R.A. κ.ά., παρ. 67-69, Popov, § 119, M.H. κ.ά., § 238.
- Η κρίση για τον πατέρα εγείρει ζήτημα συνεκτικότητας.Παρά το πρότυπο της CPT για μία ώρα ημερήσιας υπαίθριας άσκησης (παρ. 106), η πλειοψηφία δεν διαπίστωσε παραβίαση για ενήλικο που στερήθηκε το ύπαιθρο τις πρώτες 15 ημέρες. Έκρινε τις συνθήκες συνολικά «ικανοποιητικές», χωρίς να αποδώσει αποφασιστική βαρύτητα στη διαπίστωση της CPT ότι ο χώρος ήταν ακατάλληλος για κράτηση πέραν των 24 ωρών (παρ. 107, 112). Η μειοψηφία υποστήριξε αντίθετη στάθμιση. Πηγή: R.A. κ.ά., παρ. 106-113, μειοψηφούσα γνώμη, §§ 3-5.
ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΝΟΜΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ
Α) Ilias και Ahmed κατά Ουγγαρίας [GC]: Παρέχει αντίστιξη. Η παραμονή 23 ημερών στη ζώνη διέλευσης Röszke δεν κρίθηκε στέρηση ελευθερίας. Η προκειμένη απόφαση εφαρμόζει τα ίδια κριτήρια, αλλά καταλήγει σε αντίθετο αποτέλεσμα (§§ 211-213, 248-249).
Β) Popov κατά Γαλλίας: Η προκειμένη ακολουθεί, ως προς το άρθρο 3, τη διαφοροποιημένη κρίση της (παραβίαση του άρθρου 3 για τα παιδιά, όχι για τους γονείς) και τη σύνδεση της νομιμότητας με τα εναλλακτικά μέτρα (§§ 91-105, 119).
Γ) M.H. κ.ά. κατά Κροατίας: Η προκειμένη συμπίπτει ως προς τη διάκριση παιδιών και ενηλίκων (§§ 193-213) και ως προς τη σύνδεση του συμφέροντος του παιδιού με τη νομιμότητα της κράτησης (§ 238).
Δ) H.T. κατά Γερμανίας και Ελλάδας: Παρέχει αντίστιξη. Εκεί διαπιστώθηκε παραβίαση του άρθρου 3 για ενήλικο αιτούντα άσυλο κρατούμενο σε αστυνομικά τμήματα, και το Δικαστήριο τη διακρίνει a contrario (§ 82).
Ε) Συγκριτικό πλαίσιο (μη παρατιθέμενο από το Δικαστήριο, δεν αποτελεί βάση της κρίσης του ΕΔΔΑ): Το ΔΕΕ, στην FMS κ.ά., έκρινε ότι η υποχρεωτική παραμονή σε κλειστή και φρουρούμενη ζώνη διέλευσης, από την οποία δεν είναι νόμιμη η εκούσια αναχώρηση, συνιστά «κράτηση» κατά τις οδηγίες 2008/115/ΕΚ και 2013/33/ΕΕ.
ΣΗΜΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΝΝΟΜΗ ΤΑΞΗ
Η προθεσμία του άρθρου 60 ν. 4375/2016 δεν νομιμοποιούσε κράτηση (παρ. 67). Ο ν. 4939/2022 καταργήθηκε με το άρθρο 262 ν. 5307/2026. Σήμερα ισχύουν τα άρθρα 24-25 ν. 5307/2026 (εξατομίκευση, εναλλακτικά μέτρα, αιτιολογημένη πράξη) και 127-129 (διαδικασία ασύλου στα σύνορα). Οι αντιρρήσεις προβλέπονται στο άρθρο 25 § 4 ν. 5307/2026, με παραπομπή στο άρθρο 76 ν. 3386/2005, και απαιτούν ουσιαστικό δικαστικό έλεγχο (παρ. 84). Η αποτελεσματικότητα της αγωγής του άρθρου 105 ΕισΝΑΚ δεν αποδείχθηκε σε ανάλογες περιπτώσεις (παρ. 95). Η CPT διαπίστωσε την απουσία προαυλίου έως και το 2024 (παρ. 31-34).
ΧΡΗΣΙΜΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ
- Συλλογή εγγράφων της διοίκησης που χαρακτηρίζουν την κατάσταση «κράτηση» ή οργανώνουν «μεταγωγή κρατουμένου». Αποτελούν ισχυρές ενδείξεις στέρησης της ελευθερίας (παρ. 38, 50).
- Στις αντιρρήσεις να προβάλλονται αυτοτελώς η έλλειψη απόφασης κράτησης, συγκεκριμένη λύση φιλοξενίας, το συμφέρον του παιδιού και οι συνθήκες. Έτσι ενισχύεται και η τεκμηρίωση της εξάντλησης (παρ. 12, 84, 94).
- Ο δικαστής που αποφασίζει επί των αντιρρήσεων να μην αρκείται στον έλεγχο της προθεσμίας, αλλά να απαντά σε κάθε ουσιώδη λόγο (παρ. 84-85).
