Τύχην νόμιζε
Αναγνώριζε την τύχη
Recognize and respect fortune
68ο Δελφικό Παράγγελμα
68th Delphic Maxim
Με το 68ο Δελφικό Παράγγελμα “Τύχην νόμιζε”, η αρχαία σοφία μας υπενθυμίζει ότι στη ζωή ενεργούν δυνάμεις πέραν της δικής μας κατανόησης και ελέγχου, τη δράση των οποίων ονομάζουμε τύχη.
Το Δελφικό Παράγγελμα μας παρακινεί στο
«να αναγνωρίζουμε και σεβόμαστε την Τύχη», τιμώντας αυτήν σύμφωνα με το έθος.
Γιατί όμως τα “τυχαία συμβάντα” της ζωής μας αξίζουν αναγνώρισης και σεβασμού;
Ας ξεκινήσουμε με τη ρήση του Επίκτητου, από το Ἐγχειρίδιον: «Ταράσσει τοὺς ἀνθρώπους οὐ τὰ πράγματα, ἀλλὰ τὰ περὶ τῶν πραγμάτων δόγματα», δηλαδή: «Δεν μας αναστατώνουν όσα συμβαίνουν, αλλά ο τρόπος με τον οποίο τα αντιλαμβανόμαστε και τα ερμηνεύουμε».
Αυτά που μας συμβαίνουν μπορεί να οφείλονται σε δικές μας επιλογές ή σε “τυχαία” γεγονότα, όπου είναι δύσκολη η αποκάλυψη κάποιας σχέσης αιτιότητας αυτών με δικές μας επιλογές και συμπεριφορές. Κυρίως σε αυτά αναφερόμαστε με τη λέξη “τύχη”.
Έχει δε μεγάλη σημασία για τη δική μας ηρεμία, επιτυχία, ευδαιμονία και ανέλιξη, το πώς αποκωδικοποιούμε και διαχειριζόμαστε αυτά τα γεγονότα, ώστε αυτά να καθίστανται εφαλτήρια συνείδησης του εαυτού, εμβάθυνσης της σχέσης μας με τους άλλους και το Θείο και μετατροπής των καθημερινών συμβάντων του βίου σε ευκαιρίες περαιτέρω καλλιέργειάς μας προς το αγαθό.
Άλλωστε από την αρχαιότητα ως σήμερα κυριαρχεί η ιδέα ότι η ζωή είναι πεδίο μαθητείας και οι δυσκολίες της είναι μαθήματα προς τη θέωση, την Ορθόδοξη ομοίωση.
Ο Επίκτητος στις Διατριβές του λέει ότι οι δυσκολίες αποκαλύπτουν τι είδους άνθρωπος είσαι και παρομοιάζει τη ζωή με αθλητική άσκηση. Όταν παρουσιάζεται μια δυσκολία, είναι σαν ο Θεός να σε έχει βάλει απέναντι σε έναν δύσκολο αντίπαλο, ώστε με την άσκηση να γίνεις καλύτερος. Όταν έρθει μια δύσκολη περίσταση, τότε είναι η στιγμή να φανεί αν πράγματι έχεις διδαχθεί κάτι από τη ζωή. Ο άνθρωπος που αντιμετωπίζει δυσκολία μοιάζει με μαθητή που βγαίνει από το σχολείο και καλείται πλέον να λύσει το δύσκολο πρόβλημα στην πράξη.
Ο Σενέκας κινείται επίσης στην ίδια στωική γραμμή. Οι αντιξοότητες δεν είναι απλώς συμφορές αλλά ευκαιρίες άσκησης της αρετής.
Αλλά και ο Μάρκος Αυρήλιος στο έργο του “Τὰ εἰς ἑαυτόν” διατυπώνει μια εξαιρετικά ισχυρή στωική ιδέα ότι ο νους μπορεί να μετατρέψει το εμπόδιο σε υλικό για την ίδια του τη δράση. Αυτό που φαίνεται ότι εμποδίζει τον δρόμο, μπορεί τελικά να βοηθήσει στην πορεία. Άρα η αντιξοότητα δεν είναι απλώς κάτι που πρέπει να υποφέρουμε, αλλά μπορεί να γίνει μέσο εξέλιξης.
Στο ίδιο βιβλίο υποστηρίζει ότι στον άνθρωπο δεν συμβαίνει τίποτε το οποίο η φύση του δεν είναι διαμορφωμένη ώστε να μπορεί να αντιμετωπίσει. Η ζωή επομένως παρουσιάζεται σαν πεδίο άσκησης των δυνάμεων, που ήδη διαθέτει ο άνθρωπος.
Στο ίδιο μήκος κύματος και ο Σωκράτης, που στην Απολογία του 38a: ανέφερε: «ὁ δὲ ἀνεξέταστος βίος οὐ βιωτὸς ἀνθρώπῳ»,
δηλαδή: «τη ζωή που δεν εξετάζεται δεν αξίζει να τη ζει ο άνθρωπος». Ουσιαστικά αυτό που εξετάζει ο άνθρωπος είναι τη στάση του απέναντι στα συμβάντα της ζωής του, απαντώντας στα τρία Πυθαγόρεια ερωτήματα ενδοσκόπησης: Πη παρέβην (τί έπραξα λάθος), το δ’ έρεξα (τί έπραξα σωστά), τι μοι δέον ουκ ετελέσθη (τί παρέλειψα εξ όσων έπρεπε να πράξω).
Συνδέοντας το δράμα με τη φιλοσοφία και ο Αισχύλος στον Αγαμέμνωνα αναφέρει ότι ο Ζευς έθεσε ως νόμο για τους ανθρώπους το «πάθει μάθος» (μέσα από το πάθημα έρχεται η μάθηση) και ότι ακόμη και παρά τη θέλησή μας ο πόνος μπορεί να μας οδηγήσει στη φρόνηση.
Ο Αριστοτέλης στα Ηθικὰ Νικομάχεια υποστηρίζει ότι τις αρετές τις αποκτούμε όχι θεωρητικά , αλλά ασκώντας τες στην καθημερινότητά μας, αποκτώντας την καλή έξη (συνήθεια), που μας ομοιώνει με το αγαθό.
Στην Αγία Γραφή και Ορθόδοξη παράδοση οι ανωτέρω φιλοσοφικές αρχές συμπληρώνονται, καθώς στο έργο του ανθρώπου εισάγεται με έμφαση η σχέση του με το Θεό, ως μέσο κάθαρσης και απαθούς βίου.
Πολύ χαρακτηριστικά είναι τα ακόλουθα χωρία:
Παροιμίες 4:23: «Μετὰ πάσης φυλακῆς τήρει σὴν καρδίαν». Δηλαδή, φύλαγε πάνω απ’ όλα την καρδιά σου, γιατί από αυτήν πηγάζει η ζωή. Η έμφαση είναι στο εσωτερικό κέντρο του ανθρώπου.
Ματθαίος 15:18–19: ο Χριστός λέει ότι όσα εξέρχονται από το στόμα «ἐκ τῆς καρδίας ἐξέρχεται». Το πρόβλημα δεν εντοπίζεται πρωτίστως στα εξωτερικά πράγματα αλλά στην εσωτερική κατάσταση.
Προς Ρωμαίους 12:2: «μεταμορφοῦσθε τῇ ἀνακαινώσει τοῦ νοός». Η μεταμόρφωση του ανθρώπου περνά από την ανακαίνιση του νου, δηλαδή από αλλαγή τρόπου σκέψης και διάκρισης.
Προς Φιλιππησίους 4:8: ο Παύλος προτρέπει να στρέφεται ο νους σε όσα είναι αληθινά, σεμνά, δίκαια, καθαρά και αξιέπαινα. Εδώ φαίνεται καθαρά ότι το πού στρέφουμε τον νου μας επηρεάζει την εσωτερική μας κατάσταση.
Ιάκωβος 1:2–4: «Πᾶσαν χαρὰν ἡγήσασθε… ὅταν πειρασμοῖς περιπέσητε ποικίλοις». Δεν λέει ότι οι δοκιμασίες είναι ευχάριστες, αλλά ότι μπορούν να προσληφθούν ως ευκαιρία υπομονής και τελείωσης.
Στην πατερική παράδοση η συγγένεια με τον Επίκτητο γίνεται ακόμη πιο έντονη.
Ο Μέγας Αντώνιος και οι ασκητικοί Πατέρες επιμένουν ότι ο άνθρωπος δεν πρέπει να αποδίδει την εσωτερική του ταραχή αποκλειστικά στους άλλους ή στις περιστάσεις, αλλά να εξετάζει τα πάθη και τους λογισμούς του.
Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής αναπτύσσει ιδιαίτερα τη διάκριση ανάμεσα στο πράγμα και στην εμπαθή παράσταση που σχηματίζουμε γι’ αυτό. Το ίδιο γεγονός μπορεί να γίνει αφορμή αρετής ή πάθους ανάλογα με την εσωτερική μας στάση.
Επομένως το «Τύχην νόμιζε» δεν σημαίνει απλώς «πίστευε στην τύχη». Είναι βαθύτερο και σημαίνει να αναγνωρίζεις ότι στη ζωή υπάρχει και ο παράγοντας της Τύχης, πράγματα που δεν εξαρτώνται από εσένα ή δεν μπορείς να αναγνωρίσεις το αίτιο για το οποίο συμβαίνουν, αλλά οφείλεις να τα λαμβάνεις υπ’ όψη σου με φρόνηση, ενεργοποιώντας τις εσωτερικές πνευματικές δυνάμεις και καταφεύγοντας στους καρπούς του Αγίου Πνεύματος, ώστε να τα διαχειρίζεσαι με σοφία κι ως γόνιμα μέσα εκπλήρωσης του σκοπού της ύπαρξής σου!
Τα δελφικά παραγγέλματα είναι συλλογή από αποφθέγματα που ήταν χαραγμένα στον πρόσθιο τοίχο του πρόναου, επί των παραστάδων της πύλης του κυρίως ναού, στο υπέρθυρο του ναού και επί των στηλών περιμετρικά του Μαντείου των Δελφών. Ηταν οι υποθήκες που παρέδωσαν οι Ιερείς και οι Επτά Σοφοί στις επερχόμενες γενιές, ωφελήματα ανθρώποις ες βίον.
Τα παραγγέλματα αυτά ήταν λιτά αποφθέγματα 2 έως 5 λέξεων αλλά μεστά σοφίας, και τα περισσότερα ανήκαν στους 7 σοφούς της αρχαιότητας (Θαλής ο Μιλήσιος, Πιττακός ο Μυτιληναίος, Βίας ο Πριηνεύς, Σόλων ο Αθηναίος, Κλεόβουλος ο Ρόδιος, Περίανδρος ο Κορίνθιος, Χίλων ο Λακεδαιμόνιος) και ήσαν χαραγμένα στον πρόσθιο τοίχο του Πρόναου ή επί των παραστάδων της πύλης του μεγάλου ναού ή επί του υπέρθυρου ή επί των πολλών στηλών, που είχαν τοποθετηθεί στις πλευρές του ναού περιμετρικά.
Σύμφωνα με τον Πλάτωνα
Πρωταγόρας [343a -b]
[343a] τελέως πεπαιδευμένου ἐστὶν ἀνθρώπου. τούτων ἦν καὶ Θαλῆς ὁ Μιλήσιος καὶ Πιττακὸς ὁ Μυτιληναῖος καὶ Βίας ὁ Πριηνεὺς καὶ Σόλων ὁ ἡμέτερος καὶ Κλεόβουλος ὁ Λίνδιος καὶ Μύσων ὁ Χηνεύς, καὶ ἕβδομος ἐν τούτοις ἐλέγετο Λακεδαιμόνιος Χίλων. οὗτοι πάντες ζηλωταὶ καὶ ἐρασταὶ καὶ μαθηταὶ ἦσαν τῆς Λακεδαιμονίων παιδείας, καὶ καταμάθοι ἄν τις αὐτῶν τὴν σοφίαν τοιαύτην οὖσαν, ῥήματα βραχέα ἀξιομνημόνευτα ἑκάστῳ εἰρημένα· οὗτοι καὶ κοινῇ συνελθόντες [343b] ἀπαρχὴν τῆς σοφίας ἀνέθεσαν τῷ Ἀπόλλωνι εἰς τὸν νεὼν τὸν ἐν Δελφοῖς, γράψαντες ταῦτα ἃ δὴ πάντες ὑμνοῦσιν, «Γνῶθι σαυτόν» καὶ «Μηδὲν ἄγαν». τοῦ δὴ ἕνεκα ταῦτα λέγω; ὅτι οὗτος ὁ τρόπος ἦν τῶν παλαιῶν τῆς φιλοσοφίας, βραχυλογία τις Λακωνική· καὶ δὴ καὶ τοῦ Πιττακοῦ ἰδίᾳ περιεφέρετο τοῦτο τὸ ῥῆμα ἐγκωμιαζόμενον ὑπὸ τῶν σοφῶν, τὸ «Χαλεπὸν ἐσθλὸν ἔμμεναι». ὁ οὖν Σιμωνίδης, [2]
[343a] Σ᾽ αυτούς ανήκει κι ο Θαλής ο Μιλήσιος κι ο Πιττακός ο Μυτιληναίος κι ο Βίας από την Πριήνη κι ο Σόλων ο συμπολίτης μας κι ο Κλεόβουλος από τη Λίνδο και ο Μύσων από τις Χηνές· έβδομο μαζί τους λογαριάζουν τον Χίλωνα τον Λακεδαιμόνιο. Όλοι αυτοί ήταν φανατικοί οπαδοί και εραστές και μαθητές της σπαρτιατικής παιδείας. Απόδειξη ότι κάτι τέτοιο ήταν η σοφία τους είναι οι σύντομες φράσεις, οι αξιομνημόνευτες, που έχει πει ο καθένας τους και που, αφού συγκεντρώθηκαν όλοι αυτοί, [343b] τις έκαναν κοινό αφιέρωμα στον Απόλλωνα, στον ναό του στους Δελφούς, σαν τον πρώτο καρπό της σοφίας τους, χαράζοντας τα επιγράμματα που λέει και ξαναλέει όλος ο κόσμος: «γνώρισε τον εαυτό σου» και «μακριά από τις υπερβολές». β) Ο Πιττακός και το γνωμικό του – Ο εριστικός τόνος της ωδής του Σιμωνίδη. Τώρα, για ποιόν λόγο τα λέω αυτά; Γιατί τον παλιό καιρό μ᾽ αυτό τον τρόπο φιλοσοφούσαν: με σύντομες φράσεις, σαν τους Λάκωνες. Έτσι και το ρητό αυτό του Πιττακού περνούσε από στόμα σε στόμα και το εκτιμούσαν ιδιαίτερα, και οι σοφοί το επαινούσαν, δηλαδή το «να ᾽ναι κανείς καλός είναι δύσκολο». Λοιπόν ο Σιμωνίδης,
Στο Γνῶθι σαυτὸν και Μηδὲν ἄγαν αναφέρεται και ο Παυσανίας στο βιβλίο [10-24.1].
Επιγραφή του Άι-Χανούμ
Στα ερείπια της ελληνιστικής πόλεως του Άι-Χανούμ (αρχαίο ελληνοβακτηριακό βασίλειο που βρίσκεται στο σημερινό Αφγανιστάν), ανακαλύφθηκε ταφικό μνημείο Ηρώων, που ταυτίστηκε ως τάφος του Κινέα, ιδρυτή της ελληνικής αποικίας. Σε αυτό το μνημείο του 300-250 π.Χ. Μ.Χ., ανακαλύφθηκε μια επιγραφή που σχετίζεται με τα Δελφικά Παραγγέλματα, ιδίως προς το τέλος, από το 143 έως 147.
The Delphic Maxims are a collection of aphorisms that were inscribed on the front wall of the pronaos, on the doorposts of the entrance to the main temple, on the temple’s lintel, and on columns placed around the Oracle of Delphi. They were precepts handed down by the priests and the Seven Sages to future generations—beneficial counsels for human life.
These maxims were concise sayings, usually consisting of only two to five words, yet rich in wisdom. Most were attributed to the Seven Sages of Antiquity: Thales of Miletus, Pittacus of Mytilene, Bias of Priene, Solon of Athens, Cleobulus of Rhodes, Periander of Corinth, and Chilon of Sparta. They were inscribed on the front wall of the pronaos, on the doorposts of the great temple, on its lintel, or on the many columns erected around the sides of the temple.
According to Plato
Protagoras [343a–b]
[343a] Among them were Thales of Miletus, Pittacus of Mytilene, Bias of Priene, our own Solon, Cleobulus of Lindos, Myson of Chenae, and, counted as the seventh among them, Chilon of Sparta. All of these men were admirers, lovers, and disciples of Spartan education; and one may recognize that their wisdom was of this kind from the brief and memorable sayings uttered by each of them. These men came together [343b] and dedicated to Apollo, in his temple at Delphi, the first fruits of their wisdom, inscribing those sayings which are celebrated by everyone: “Know thyself” (Gnōthi seauton) and “Nothing in excess” (Mēden agan).
Why do I say this? Because this was the manner of philosophy among the ancients: a kind of Laconic brevity. A saying of Pittacus in particular was widely repeated and praised by the wise: “It is difficult to be good.” Simonides, therefore…
Modern Greek rendering of Plato’s passage
[343a] Among them were Thales of Miletus, Pittacus of Mytilene, Bias of Priene, our fellow citizen Solon, Cleobulus of Lindos, and Myson of Chenae; Chilon the Spartan was counted as the seventh among them. All of them were devoted followers, admirers, and students of Spartan education. Evidence that their wisdom was of this kind can be found in the short and memorable sayings attributed to each of them. Having all gathered together, [343b] they made these sayings a common offering to Apollo in his temple at Delphi, as the first fruits of their wisdom, inscribing the maxims that everyone repeats to this day: “Know thyself” and “Nothing in excess.”
Why do I mention this? Because in ancient times this was the manner in which people philosophised: through short, concise sayings, in the manner of the Spartans. Thus, the saying of Pittacus was passed from mouth to mouth, highly esteemed and praised by the wise: “It is difficult to be good.” Simonides, therefore…
Both “Know thyself” (Γνῶθι σαυτόν) and “Nothing in excess” (Μηδὲν ἄγαν) are also mentioned by Pausanias, in Book 10, 24.1.
The Ai-Khanoum Inscription
Among the ruins of the Hellenistic city of Ai-Khanoum, in the ancient Greco-Bactrian Kingdom, located in present-day Afghanistan, a heroon, or funerary monument dedicated to a hero, was discovered. It has been identified as the tomb of Kineas, regarded as the founder of the Greek colony.
At this monument, dating to approximately 300–250 BC, an inscription was discovered that is directly associated with the Delphic Maxims. Of particular importance are its concluding precepts, numbered 143–147.
Κυριάκος Κόκκινος, Δικηγόρος, Διαμεσολαβητής, Coach, Πρόεδρος της Κίνησης Οργανικότητας ΚΟΣΜΟΠΟΛΙΣ
