Η γενεαλογία και η ιδιαίτερη αναφορά στη Μαρία
Κατά Ματθαίον 1,16
Η διατύπωση του Ματθαίου είναι θεολογικά πολύ προσεκτική.
Πρωτότυπο
16 Ἰακὼβ δὲ ἐγέννησε τὸν Ἰωσὴφ τὸν ἄνδρα Μαρίας, ἐξ ἧς ἐγεννήθη Ἰησοῦς ὁ λεγόμενος Χριστός.
Μετάφραση
Ο Ιακώβ γέννησε τον Ιωσήφ, τον άνδρα της Μαρίας, από την οποία γεννήθηκε ο Ιησούς, ο λεγόμενος Χριστός.
Εδώ υπάρχει μια αξιοσημείωτη αλλαγή στη γενεαλογία. Ο Ματθαίος μέχρι τότε επαναλαμβάνει το σχήμα «Α ἐγέννησε τὸν Β». Όταν φθάνει όμως στον Ιησού, δεν λέει «ο Ιωσήφ γέννησε τον Ιησού», αλλά:
«Ἰωσὴφ τὸν ἄνδρα Μαρίας, ἐξ ἧς ἐγεννήθη Ἰησοῦς».
Το «ἐξ ἧς» είναι θηλυκό ενικού και αναφέρεται αποκλειστικά στη Μαρία.
«Ἰδοὺ ἡ παρθένος»
Κατά Ματθαίον 1,22–23
Εδώ ο Ματθαίος παραθέτει την προφητεία του Ησαΐα και την εφαρμόζει στη σύλληψη και γέννηση του Χριστού.
Πρωτότυπο
22 Τοῦτο δὲ ὅλον γέγονεν ἵνα πληρωθῇ τὸ ῥηθὲν ὑπὸ τοῦ Κυρίου διὰ τοῦ προφήτου λέγοντος·
23 Ἰδοὺ ἡ παρθένος ἐν γαστρὶ ἕξει καὶ τέξεται υἱόν, καὶ καλέσουσι τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἐμμανουήλ, ὅ ἐστι μεθερμηνευόμενον· Μεθ᾽ ἡμῶν ὁ Θεός.
Μετάφραση
Όλα αυτά έγιναν για να εκπληρωθεί εκείνο που είχε πει ο Κύριος μέσω του προφήτη:
«Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό και θα τον ονομάσουν Εμμανουήλ», που σημαίνει: «Ο Θεός είναι μαζί μας».
Η Υπαπαντή, ο Συμεών και η προφητεία προς την Παναγία του Συμεώνος
Κατά Λουκάν 2,34–35
Πρωτότυπο
22 Καὶ ὅτε ἐπλήσθησαν αἱ ἡμέραι τοῦ καθαρισμοῦ αὐτῶν κατὰ τὸν νόμον Μωϋσέως, ἀνήγαγον αὐτὸν εἰς Ἱεροσόλυμα παραστῆσαι τῷ Κυρίῳ,
23 καθὼς γέγραπται ἐν νόμῳ Κυρίου ὅτι πᾶν ἄρσεν διανοῖγον μήτραν ἅγιον τῷ Κυρίῳ κληθήσεται,
24 καὶ τοῦ δοῦναι θυσίαν κατὰ τὸ εἰρημένον ἐν νόμῳ Κυρίου, ζεῦγος τρυγόνων ἢ δύο νοσσοὺς περιστερῶν.
25 Καὶ ἰδοὺ ἦν ἄνθρωπος ἐν Ἱερουσαλὴμ ᾧ ὄνομα Συμεών […]
27 καὶ ἦλθεν ἐν τῷ Πνεύματι εἰς τὸ ἱερόν· καὶ ἐν τῷ εἰσαγαγεῖν τοὺς γονεῖς τὸ παιδίον Ἰησοῦν […]
28 καὶ αὐτὸς ἐδέξατο αὐτὸ εἰς τὰς ἀγκάλας αὐτοῦ καὶ εὐλόγησε τὸν Θεὸν καὶ εἶπε·
29 Νῦν ἀπολύεις τὸν δοῦλόν σου, δέσποτα,
κατὰ τὸ ῥῆμά σου ἐν εἰρήνῃ·
30 ὅτι εἶδον οἱ ὀφθαλμοί μου τὸ σωτήριόν σου,
31 ὃ ἡτοίμασας κατὰ πρόσωπον πάντων τῶν λαῶν,
32 φῶς εἰς ἀποκάλυψιν ἐθνῶν
καὶ δόξαν λαοῦ σου Ἰσραήλ.
33 καὶ ἦν Ἰωσὴφ καὶ ἡ μήτηρ αὐτοῦ θαυμάζοντες ἐπὶ τοῖς λαλουμένοις περὶ αὐτοῦ.
34 καὶ εὐλόγησεν αὐτοὺς Συμεὼν καὶ εἶπε πρὸς Μαριὰμ τὴν μητέρα αὐτοῦ·
Ἰδοὺ οὗτος κεῖται εἰς πτῶσιν καὶ ἀνάστασιν πολλῶν ἐν τῷ Ἰσραὴλ καὶ εἰς σημεῖον ἀντιλεγόμενον·
35 καὶ σοῦ δὲ αὐτῆς τὴν ψυχὴν διελεύσεται ῥομφαία· ὅπως ἂν ἀποκαλυφθῶσιν ἐκ πολλῶν καρδιῶν διαλογισμοί.
Μετάφραση
Όταν συμπληρώθηκαν οι ημέρες που όριζε ο νόμος του Μωυσή, τον έφεραν στα Ιεροσόλυμα για να τον παρουσιάσουν στον Κύριο.
Ο Συμεών πήρε το παιδί στην αγκαλιά του, ευλόγησε τον Θεό και είπε:
«Τώρα, Δέσποτα, αφήνεις τον δούλο σου να φύγει ειρηνικά, σύμφωνα με τον λόγο σου, γιατί τα μάτια μου είδαν τη σωτηρία σου, που ετοίμασες μπροστά σε όλους τους λαούς, φως που θα αποκαλύψει τον Θεό στα έθνη και δόξα του λαού σου Ισραήλ».
Και ο Συμεών είπε στη Μαρία, τη μητέρα του:
«Ιδού, αυτός είναι προορισμένος για την πτώση και την ανάσταση πολλών μέσα στον Ισραήλ και για σημείο που θα προκαλεί αντιλογία. Και τη δική σου ψυχή θα τη διαπεράσει ρομφαία, ώστε να αποκαλυφθούν οι λογισμοί πολλών καρδιών».
Η επίσκεψη στην Ελισάβετ
Κατά Λουκάν 1,39–45
Πρωτότυπο
39 Ἀναστᾶσα δὲ Μαριὰμ ἐν ταῖς ἡμέραις ταύταις ἐπορεύθη εἰς τὴν ὀρεινὴν μετὰ σπουδῆς εἰς πόλιν Ἰούδα,
40 καὶ εἰσῆλθεν εἰς τὸν οἶκον Ζαχαρίου καὶ ἠσπάσατο τὴν Ἐλισάβετ.
41 καὶ ἐγένετο ὡς ἤκουσεν ἡ Ἐλισάβετ τὸν ἀσπασμὸν τῆς Μαρίας, ἐσκίρτησε τὸ βρέφος ἐν τῇ κοιλίᾳ αὐτῆς· καὶ ἐπλήσθη Πνεύματος Ἁγίου ἡ Ἐλισάβετ
42 καὶ ἀνεφώνησε φωνῇ μεγάλῃ καὶ εἶπεν· Εὐλογημένη σὺ ἐν γυναιξὶ καὶ εὐλογημένος ὁ καρπὸς τῆς κοιλίας σου.
43 καὶ πόθεν μοι τοῦτο ἵνα ἔλθῃ ἡ μήτηρ τοῦ Κυρίου μου πρός με;
44 ἰδοὺ γὰρ ὡς ἐγένετο ἡ φωνὴ τοῦ ἀσπασμοῦ σου εἰς τὰ ὦτά μου, ἐσκίρτησε τὸ βρέφος ἐν ἀγαλλιάσει ἐν τῇ κοιλίᾳ μου.
45 καὶ μακαρία ἡ πιστεύσασα ὅτι ἔσται τελείωσις τοῖς λελαλημένοις αὐτῇ παρὰ Κυρίου.
46 Καὶ εἶπε Μαριάμ·
Μεγαλύνει ἡ ψυχή μου τὸν Κύριον
47 καὶ ἠγαλλίασε τὸ πνεῦμά μου ἐπὶ τῷ Θεῷ τῷ σωτῆρί μου,
48 ὅτι ἐπέβλεψεν ἐπὶ τὴν ταπείνωσιν τῆς δούλης αὐτοῦ. ἰδοὺ γὰρ ἀπὸ τοῦ νῦν μακαριοῦσί με πᾶσαι αἱ γενεαί·
49 ὅτι ἐποίησέ μοι μεγαλεῖα ὁ δυνατὸς καὶ ἅγιον τὸ ὄνομα αὐτοῦ,
50 καὶ τὸ ἔλεος αὐτοῦ εἰς γενεὰς γενεῶν τοῖς φοβουμένοις αὐτόν.
51 Ἐποίησε κράτος ἐν βραχίονι αὐτοῦ, διεσκόρπισεν ὑπερηφάνους διανοίᾳ καρδίας αὐτῶν·
52 καθεῖλε δυνάστας ἀπὸ θρόνων καὶ ὕψωσε ταπεινούς,
53 πεινῶντας ἐνέπλησεν ἀγαθῶν καὶ πλουτοῦντας ἐξαπέστειλε κενούς.
54 ἀντελάβετο Ἰσραὴλ παιδὸς αὐτοῦ μνησθῆναι ἐλέους,
55 καθὼς ἐλάλησε πρὸς τοὺς πατέρας ἡμῶν, τῷ Ἀβραὰμ καὶ τῷ σπέρματι αὐτοῦ εἰς τὸν αἰῶνα.
56 Ἔμεινε δὲ Μαριὰμ σὺν αὐτῇ ὡσεὶ μῆνας τρεῖς καὶ ὑπέστρεψεν εἰς τὸν οἶκον αὐτῆς.
Νεοελληνική μετάφραση
39 Εκείνες τις ημέρες η Μαρία σηκώθηκε και πήγε γρήγορα προς την ορεινή περιοχή, σε μια πόλη του Ιούδα.
40 Μπήκε στο σπίτι του Ζαχαρία και χαιρέτησε την Ελισάβετ.
41 Μόλις η Ελισάβετ άκουσε τον χαιρετισμό της Μαρίας, το βρέφος σκίρτησε μέσα στην κοιλιά της και η Ελισάβετ πλημμύρισε από το Άγιο Πνεύμα.
42 Και αναφώνησε με δυνατή φωνή: «Ευλογημένη είσαι εσύ ανάμεσα στις γυναίκες και ευλογημένος είναι ο καρπός της κοιλιάς σου.
43 Και πώς μου γίνεται αυτή η τιμή, να έρθει προς εμένα η μητέρα του Κυρίου μου;
44 Γιατί, μόλις η φωνή του χαιρετισμού σου έφτασε στα αυτιά μου, το βρέφος σκίρτησε από αγαλλίαση μέσα στην κοιλιά μου.
45 Και μακαρία είναι εκείνη που πίστεψε, γιατί θα εκπληρωθούν όσα της ειπώθηκαν από τον Κύριο».
46 Και η Μαρία είπε:
«Η ψυχή μου μεγαλύνει τον Κύριο
47 και το πνεύμα μου αγαλλίασε για τον Θεό, τον Σωτήρα μου,
48 γιατί έστρεψε το βλέμμα του στην ταπεινότητα της δούλης του. Και να, από τώρα και στο εξής όλες οι γενεές θα με μακαρίζουν,
49 γιατί ο Παντοδύναμος έκανε μεγάλα πράγματα για μένα και άγιο είναι το όνομά του.
50 Και το έλεός του απλώνεται από γενιά σε γενιά σε εκείνους που τον σέβονται.
51 Έδειξε τη δύναμη του βραχίονά του, διασκόρπισε εκείνους που ήταν υπερήφανοι στις σκέψεις της καρδιάς τους.
52 Κατέβασε ισχυρούς από τους θρόνους και ύψωσε τους ταπεινούς.
53 Χόρτασε τους πεινασμένους με αγαθά και έδιωξε τους πλούσιους με άδεια χέρια.
54 Βοήθησε τον Ισραήλ, τον δούλο του, ενθυμούμενος το έλεός του,
55 όπως είχε υποσχεθεί στους πατέρες μας, στον Αβραάμ και στους απογόνους του για πάντα».
56 Και η Μαρία έμεινε μαζί με την Ελισάβετ περίπου τρεις μήνες και ύστερα επέστρεψε στο σπίτι της.
Ο ύμνος της Θεοτόκου — «Μεγαλύνει ἡ ψυχή μου»
Κατά Λουκάν 1,46–55
Πρωτότυπο
Μεγαλύνει ἡ ψυχή μου τὸν Κύριον,
καὶ ἠγαλλίασε τὸ πνεῦμά μου ἐπὶ τῷ Θεῷ τῷ σωτῆρί μου,
ὅτι ἐπέβλεψεν ἐπὶ τὴν ταπείνωσιν τῆς δούλης αὐτοῦ·
ἰδοὺ γὰρ ἀπὸ τοῦ νῦν μακαριοῦσί με πᾶσαι αἱ γενεαί.
ὅτι ἐποίησέ μοι μεγαλεῖα ὁ δυνατός,
καὶ ἅγιον τὸ ὄνομα αὐτοῦ […]
καθεῖλε δυνάστας ἀπὸ θρόνων
καὶ ὕψωσε ταπεινούς,
πεινῶντας ἐνέπλησεν ἀγαθῶν
καὶ πλουτοῦντας ἐξαπέστειλε κενούς.
Νεοελληνική μετάφραση
Η ψυχή μου δοξάζει τον Κύριο
και το πνεύμα μου αγαλλίασε για τον Θεό, τον Σωτήρα μου,
επειδή κοίταξε την ταπεινότητα της δούλης του.
Γιατί από τώρα και στο εξής όλες οι γενεές θα με μακαρίζουν.
Γιατί ο Παντοδύναμος έκανε μεγάλα πράγματα για μένα και άγιο είναι το όνομά του.
Κατέβασε ισχυρούς από θρόνους και ύψωσε τους ταπεινούς.
Γέμισε τους πεινασμένους με αγαθά και έστειλε τους πλουσίους με άδεια χέρια.
Ο Ευαγγελισμός
Κατά Λουκάν 1,26–38
Πρωτότυπο
26 Ἐν δὲ τῷ μηνὶ τῷ ἕκτῳ ἀπεστάλη ὁ ἄγγελος Γαβριὴλ ἀπὸ τοῦ Θεοῦ εἰς πόλιν τῆς Γαλιλαίας, ᾗ ὄνομα Ναζαρέτ,
27 πρὸς παρθένον μεμνηστευμένην ἀνδρὶ ᾧ ὄνομα Ἰωσήφ, ἐξ οἴκου Δαυΐδ, καὶ τὸ ὄνομα τῆς παρθένου Μαριάμ.
28 καὶ εἰσελθὼν ὁ ἄγγελος πρὸς αὐτὴν εἶπε· Χαῖρε, κεχαριτωμένη· ὁ Κύριος μετὰ σοῦ· εὐλογημένη σὺ ἐν γυναιξίν.
29 ἡ δὲ ἰδοῦσα διεταράχθη ἐπὶ τῷ λόγῳ αὐτοῦ, καὶ διελογίζετο ποταπὸς εἴη ὁ ἀσπασμὸς οὗτος.
30 καὶ εἶπεν ὁ ἄγγελος αὐτῇ· Μὴ φοβοῦ, Μαριάμ· εὗρες γὰρ χάριν παρὰ τῷ Θεῷ.
31 καὶ ἰδοὺ συλλήψῃ ἐν γαστρὶ καὶ τέξῃ υἱόν, καὶ καλέσεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰησοῦν.
32 οὗτος ἔσται μέγας καὶ υἱὸς Ὑψίστου κληθήσεται, καὶ δώσει αὐτῷ Κύριος ὁ Θεὸς τὸν θρόνον Δαυΐδ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ,
33 καὶ βασιλεύσει ἐπὶ τὸν οἶκον Ἰακὼβ εἰς τοὺς αἰῶνας, καὶ τῆς βασιλείας αὐτοῦ οὐκ ἔσται τέλος.
34 εἶπε δὲ Μαριὰμ πρὸς τὸν ἄγγελον· Πῶς ἔσται μοι τοῦτο, ἐπεὶ ἄνδρα οὐ γινώσκω;
35 καὶ ἀποκριθεὶς ὁ ἄγγελος εἶπεν αὐτῇ· Πνεῦμα Ἅγιον ἐπελεύσεται ἐπὶ σὲ καὶ δύναμις Ὑψίστου ἐπισκιάσει σοι· διὸ καὶ τὸ γεννώμενον ἅγιον κληθήσεται υἱὸς Θεοῦ.
36 καὶ ἰδοὺ Ἐλισάβετ ἡ συγγενής σου καὶ αὐτὴ συνείληφυῖα υἱὸν ἐν γήρει αὐτῆς, καὶ οὗτος μὴν ἕκτός ἐστιν αὐτῇ τῇ καλουμένῃ στείρᾳ·
37 ὅτι οὐκ ἀδυνατήσει παρὰ τῷ Θεῷ πᾶν ῥῆμα.
38 εἶπε δὲ Μαριάμ· Ἰδοὺ ἡ δούλη Κυρίου· γένοιτό μοι κατὰ τὸ ῥῆμά σου. καὶ ἀπῆλθεν ἀπ᾽ αὐτῆς ὁ ἄγγελος.
Νεοελληνική απόδοση
26 Τον έκτο μήνα στάλθηκε από τον Θεό ο άγγελος Γαβριήλ σε μια πόλη της Γαλιλαίας που ονομαζόταν Ναζαρέτ,
27 σε μια παρθένο που ήταν μνηστευμένη με έναν άνδρα που λεγόταν Ιωσήφ, από τον οίκο του Δαβίδ. Και το όνομα της παρθένου ήταν Μαριάμ.
28 Και ο άγγελος, αφού μπήκε προς αυτήν, είπε: «Χαίρε, κεχαριτωμένη· ο Κύριος είναι μαζί σου· ευλογημένη είσαι ανάμεσα στις γυναίκες».
29 Εκείνη, όταν τον είδε, ταράχθηκε με τα λόγια του και αναρωτιόταν τι είδους χαιρετισμός ήταν αυτός.
30 Και ο άγγελος της είπε: «Μη φοβάσαι, Μαριάμ, γιατί βρήκες χάρη ενώπιον του Θεού.
31 Και να, θα συλλάβεις και θα γεννήσεις υιό και θα του δώσεις το όνομα Ιησούς.
32 Αυτός θα είναι μέγας και θα ονομασθεί Υιός του Υψίστου, και ο Κύριος ο Θεός θα του δώσει τον θρόνο του Δαβίδ, του πατέρα του.
33 Και θα βασιλεύσει στον οίκο του Ιακώβ στους αιώνες και η βασιλεία του δεν θα έχει τέλος».
34 Η Μαριάμ είπε τότε προς τον άγγελο: «Πώς θα γίνει αυτό, αφού άνδρα δεν γνωρίζω;»
35 Και ο άγγελος της αποκρίθηκε: «Το Άγιο Πνεύμα θα έρθει επάνω σου και δύναμη του Υψίστου θα σε επισκιάσει· γι’ αυτό και εκείνο που θα γεννηθεί άγιο θα ονομασθεί Υιός του Θεού.
36 Και να, η συγγενής σου Ελισάβετ συνέλαβε και αυτή υιό στα γηρατειά της, και βρίσκεται ήδη στον έκτο μήνα εκείνη που ονομαζόταν στείρα.
37 Γιατί κανένας λόγος του Θεού δεν είναι αδύνατον να πραγματοποιηθεί».
38 Και η Μαριάμ είπε: «Ιδού η δούλη του Κυρίου· ας γίνει σε μένα σύμφωνα με τον λόγο σου». Και ο άγγελος έφυγε από αυτήν.
Η αποκάλυψη στον Ιωσήφ
Κατά Ματθαίον 1,18–25
Το χωρίο αυτό δεν περιγράφει τον Ευαγγελισμό προς τη Θεοτόκο, αλλά επιβεβαιώνει το ίδιο μυστήριο της εκ Πνεύματος Αγίου συλλήψεως από την πλευρά του Ιωσήφ.
Πρωτότυπο
18 Τοῦ δὲ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἡ γένεσις οὕτως ἦν· μνηστευθείσης γὰρ τῆς μητρὸς αὐτοῦ Μαρίας τῷ Ἰωσήφ, πρὶν ἢ συνελθεῖν αὐτούς, εὑρέθη ἐν γαστρὶ ἔχουσα ἐκ Πνεύματος Ἁγίου.
19 Ἰωσὴφ δὲ ὁ ἀνὴρ αὐτῆς, δίκαιος ὢν καὶ μὴ θέλων αὐτὴν παραδειγματίσαι, ἐβουλήθη λάθρᾳ ἀπολῦσαι αὐτήν.
20 ταῦτα δὲ αὐτοῦ ἐνθυμηθέντος ἰδοὺ ἄγγελος Κυρίου κατ᾽ ὄναρ ἐφάνη αὐτῷ λέγων· Ἰωσὴφ υἱὸς Δαυΐδ, μὴ φοβηθῇς παραλαβεῖν Μαριὰμ τὴν γυναῖκά σου· τὸ γὰρ ἐν αὐτῇ γεννηθὲν ἐκ Πνεύματός ἐστιν Ἁγίου.
21 τέξεται δὲ υἱόν, καὶ καλέσεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰησοῦν· αὐτὸς γὰρ σώσει τὸν λαὸν αὐτοῦ ἀπὸ τῶν ἁμαρτιῶν αὐτῶν.
22 Τοῦτο δὲ ὅλον γέγονεν ἵνα πληρωθῇ τὸ ῥηθὲν ὑπὸ τοῦ Κυρίου διὰ τοῦ προφήτου λέγοντος·
23 Ἰδοὺ ἡ παρθένος ἐν γαστρὶ ἕξει καὶ τέξεται υἱόν, καὶ καλέσουσι τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἐμμανουήλ, ὅ ἐστι μεθερμηνευόμενον· Μεθ᾽ ἡμῶν ὁ Θεός.
24 διεγερθεὶς δὲ ὁ Ἰωσὴφ ἀπὸ τοῦ ὕπνου ἐποίησεν ὡς προσέταξεν αὐτῷ ὁ ἄγγελος Κυρίου καὶ παρέλαβε τὴν γυναῖκα αὐτοῦ,
25 καὶ οὐκ ἐγίνωσκεν αὐτὴν ἕως οὗ ἔτεκε τὸν υἱὸν αὐτῆς τὸν πρωτότοκον, καὶ ἐκάλεσε τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰησοῦν.
Νεοελληνική απόδοση
18 Η γέννηση του Ιησού Χριστού έγινε με αυτόν τον τρόπο: όταν η μητέρα του Μαρία είχε μνηστευθεί με τον Ιωσήφ, πριν ακόμη έρθουν σε συζυγική ένωση, βρέθηκε να κυοφορεί από το Άγιο Πνεύμα.
19 Ο Ιωσήφ, ο άνδρας της, επειδή ήταν δίκαιος και δεν ήθελε να την εκθέσει δημόσια, αποφάσισε να τη χωρίσει κρυφά.
20 Ενώ σκεφτόταν αυτά, άγγελος Κυρίου εμφανίστηκε σε αυτόν σε όνειρο και του είπε: «Ιωσήφ, υιέ του Δαβίδ, μη φοβηθείς να πάρεις κοντά σου τη Μαρία, τη γυναίκα σου· γιατί εκείνο που κυοφορείται μέσα της προέρχεται από το Άγιο Πνεύμα.
21 Θα γεννήσει υιό και θα του δώσεις το όνομα Ιησούς, γιατί αυτός θα σώσει τον λαό του από τις αμαρτίες του».
22 Όλα αυτά έγιναν για να εκπληρωθεί εκείνο που είχε πει ο Κύριος μέσω του προφήτη:
23 «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό και θα τον ονομάσουν Εμμανουήλ», που μεταφράζεται: «Ο Θεός μαζί μας».
24 Όταν ο Ιωσήφ ξύπνησε από τον ύπνο, έκανε όπως τον διέταξε ο άγγελος του Κυρίου και πήρε κοντά του τη γυναίκα του.
25 Και δεν είχε συζυγική σχέση μαζί της έως ότου εκείνη γέννησε τον υιό της, τον πρωτότοκο, και του έδωσε το όνομα Ιησούς.
Η σύλληψη «ἐκ Πνεύματος Ἁγίου»
Κατά Ματθαίον 1,18
Πρωτότυπο
18 Τοῦ δὲ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἡ γένεσις οὕτως ἦν· μνηστευθείσης γὰρ τῆς μητρὸς αὐτοῦ Μαρίας τῷ Ἰωσήφ, πρὶν ἢ συνελθεῖν αὐτούς, εὑρέθη ἐν γαστρὶ ἔχουσα ἐκ Πνεύματος Ἁγίου.
Μετάφραση
Η γέννηση του Ιησού Χριστού έγινε ως εξής: όταν η μητέρα του Μαρία είχε μνηστευθεί με τον Ιωσήφ, πριν ακόμη έρθουν σε συζυγική ένωση, βρέθηκε έγκυος από το Άγιο Πνεύμα.
Η Γέννηση του Χριστού
Κατά Λουκάν 2,6–7, 19
Πρωτότυπο
1 Ἐγένετο δὲ ἐν ταῖς ἡμέραις ἐκείναις ἐξῆλθε δόγμα παρὰ Καίσαρος Αὐγούστου ἀπογράφεσθαι πᾶσαν τὴν οἰκουμένην.
2 αὕτη ἡ ἀπογραφὴ πρώτη ἐγένετο ἡγεμονεύοντος τῆς Συρίας Κυρηνίου.
3 καὶ ἐπορεύοντο πάντες ἀπογράφεσθαι, ἕκαστος εἰς τὴν ἰδίαν πόλιν.
4 Ἀνέβη δὲ καὶ Ἰωσὴφ ἀπὸ τῆς Γαλιλαίας ἐκ πόλεως Ναζαρὲτ εἰς τὴν Ἰουδαίαν, εἰς πόλιν Δαυΐδ, ἥτις καλεῖται Βηθλεέμ, διὰ τὸ εἶναι αὐτὸν ἐξ οἴκου καὶ πατριᾶς Δαυΐδ,
5 ἀπογράψασθαι σὺν Μαριὰμ τῇ μεμνηστευμένῃ αὐτῷ γυναικί, οὔσῃ ἐγκύῳ.
6 ἐγένετο δὲ ἐν τῷ εἶναι αὐτοὺς ἐκεῖ ἐπλήσθησαν αἱ ἡμέραι τοῦ τεκεῖν αὐτήν,
7 καὶ ἔτεκε τὸν υἱὸν αὐτῆς τὸν πρωτότοκον, καὶ ἐσπαργάνωσεν αὐτὸν καὶ ἀνέκλινεν αὐτὸν ἐν τῇ φάτνῃ, διότι οὐκ ἦν αὐτοῖς τόπος ἐν τῷ καταλύματι.
8 Καὶ ποιμένες ἦσαν ἐν τῇ χώρᾳ τῇ αὐτῇ ἀγραυλοῦντες καὶ φυλάσσοντες φυλακὰς τῆς νυκτὸς ἐπὶ τὴν ποίμνην αὐτῶν.
9 καὶ ἰδοὺ ἄγγελος Κυρίου ἐπέστη αὐτοῖς καὶ δόξα Κυρίου περιέλαμψεν αὐτούς, καὶ ἐφοβήθησαν φόβον μέγαν.
10 καὶ εἶπεν αὐτοῖς ὁ ἄγγελος· μὴ φοβεῖσθε· ἰδοὺ γὰρ εὐαγγελίζομαι ὑμῖν χαρὰν μεγάλην, ἥτις ἔσται παντὶ τῷ λαῷ,
11 ὅτι ἐτέχθη ὑμῖν σήμερον σωτήρ, ὅς ἐστι Χριστὸς Κύριος, ἐν πόλει Δαυΐδ.
12 καὶ τοῦτο ὑμῖν τὸ σημεῖον· εὑρήσετε βρέφος ἐσπαργανωμένον, κείμενον ἐν φάτνῃ.
[…]
16 καὶ ἦλθον σπεύσαντες καὶ ἀνεῦρον τήν τε Μαριὰμ καὶ τὸν Ἰωσὴφ καὶ τὸ βρέφος κείμενον ἐν τῇ φάτνῃ.
17 ἰδόντες δὲ διεγνώρισαν περὶ τοῦ ῥήματος τοῦ λαληθέντος αὐτοῖς περὶ τοῦ παιδίου τούτου.
18 καὶ πάντες οἱ ἀκούσαντες ἐθαύμασαν περὶ τῶν λαληθέντων ὑπὸ τῶν ποιμένων πρὸς αὐτούς.
19 ἡ δὲ Μαριὰμ πάντα συνετήρει τὰ ῥήματα ταῦτα συμβάλλουσα ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτῆς.
20 καὶ ὑπέστρεψαν οἱ ποιμένες δοξάζοντες καὶ αἰνοῦντες τὸν Θεὸν ἐπὶ πᾶσιν οἷς ἤκουσαν καὶ εἶδον.
Μετάφραση
Ο Ιωσήφ ανέβηκε από τη Ναζαρέτ στη Βηθλεέμ, επειδή καταγόταν από τον οίκο του Δαβίδ, για να απογραφεί μαζί με τη Μαρία, τη μνηστή του, η οποία ήταν έγκυος.
Ενώ βρίσκονταν εκεί, συμπληρώθηκαν οι ημέρες για να γεννήσει. Και γέννησε τον υιό της, τον πρωτότοκο, τον σπαργάνωσε και τον έβαλε να ξαπλώσει σε μια φάτνη, επειδή δεν υπήρχε γι’ αυτούς χώρος στο κατάλυμα.
[…]
Οι ποιμένες ήρθαν βιαστικά και βρήκαν τη Μαρία, τον Ιωσήφ και το βρέφος ξαπλωμένο στη φάτνη.
Όλοι θαύμασαν με όσα τους είπαν οι ποιμένες.
Η Μαρία όμως διατηρούσε όλα αυτά τα λόγια μέσα της και τα συλλογιζόταν στην καρδιά της.
Η προσκύνηση των Μάγων
Κατά Ματθαίον 2,10–11
Πρωτότυπο
10 ἰδόντες δὲ τὸν ἀστέρα ἐχάρησαν χαρὰν μεγάλην σφόδρα,
11 καὶ ἐλθόντες εἰς τὴν οἰκίαν εἶδον τὸ παιδίον μετὰ Μαρίας τῆς μητρὸς αὐτοῦ, καὶ πεσόντες προσεκύνησαν αὐτῷ, καὶ ἀνοίξαντες τοὺς θησαυροὺς αὐτῶν προσήνεγκαν αὐτῷ δῶρα, χρυσὸν καὶ λίβανον καὶ σμύρναν.
Μετάφραση
Όταν είδαν το αστέρι, χάρηκαν πάρα πολύ.
Και όταν μπήκαν στο σπίτι, είδαν το παιδί μαζί με τη Μαρία, τη μητέρα του, και πέφτοντας στη γη το προσκύνησαν. Έπειτα άνοιξαν τους θησαυρούς τους και του πρόσφεραν δώρα: χρυσό, λιβάνι και σμύρνα.
Απόστολος Παύλος
Γαλάτας 4,4
Πρωτότυπο
4 ὅτε δὲ ἦλθε τὸ πλήρωμα τοῦ χρόνου, ἐξαπέστειλεν ὁ Θεὸς τὸν υἱὸν αὐτοῦ, γενόμενον ἐκ γυναικός, γενόμενον ὑπὸ νόμον,
5 ἵνα τοὺς ὑπὸ νόμον ἐξαγοράσῃ, ἵνα τὴν υἱοθεσίαν ἀπολάβωμεν.
Μετάφραση
Όταν όμως ήρθε το πλήρωμα του χρόνου, ο Θεός απέστειλε τον Υιό του, ο οποίος γεννήθηκε από γυναίκα και γεννήθηκε υπό τον Νόμο,
ώστε να εξαγοράσει εκείνους που βρίσκονταν υπό τον Νόμο και να λάβουμε την υιοθεσία.
Ο Χριστός δωδεκαετής στον Ναό
Κατά Λουκάν 2,48–51
Πρωτότυπο
41 Καὶ ἐπορεύοντο οἱ γονεῖς αὐτοῦ κατ᾽ ἔτος εἰς Ἱερουσαλὴμ τῇ ἑορτῇ τοῦ πάσχα.
42 καὶ ὅτε ἐγένετο ἐτῶν δώδεκα, ἀναβάντων αὐτῶν εἰς Ἱεροσόλυμα κατὰ τὸ ἔθος τῆς ἑορτῆς
43 καὶ τελειωσάντων τὰς ἡμέρας, ἐν τῷ ὑποστρέφειν αὐτοὺς ὑπέμεινεν Ἰησοῦς ὁ παῖς ἐν Ἱερουσαλήμ, καὶ οὐκ ἔγνω Ἰωσὴφ καὶ ἡ μήτηρ αὐτοῦ.
[…]
46 καὶ ἐγένετο μεθ᾽ ἡμέρας τρεῖς εὗρον αὐτὸν ἐν τῷ ἱερῷ καθεζόμενον ἐν μέσῳ τῶν διδασκάλων […]
48 καὶ ἰδόντες αὐτὸν ἐξεπλάγησαν, καὶ πρὸς αὐτὸν ἡ μήτηρ αὐτοῦ εἶπε· Τέκνον, τί ἐποίησας ἡμῖν οὕτως; ἰδοὺ ὁ πατήρ σου κἀγὼ ὀδυνώμενοι ἐζητοῦμέν σε.
49 καὶ εἶπε πρὸς αὐτούς· Τί ὅτι ἐζητεῖτέ με; οὐκ ᾔδειτε ὅτι ἐν τοῖς τοῦ πατρός μου δεῖ εἶναί με;
50 καὶ αὐτοὶ οὐ συνῆκαν τὸ ῥῆμα ὃ ἐλάλησεν αὐτοῖς.
51 καὶ κατέβη μετ᾽ αὐτῶν καὶ ἦλθεν εἰς Ναζαρέτ, καὶ ἦν ὑποτασσόμενος αὐτοῖς. καὶ ἡ μήτηρ αὐτοῦ διετήρει πάντα τὰ ῥήματα ταῦτα ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτῆς.
52 Καὶ Ἰησοῦς προέκοπτε σοφίᾳ καὶ ἡλικίᾳ καὶ χάριτι παρὰ Θεῷ καὶ ἀνθρώποις.
Μετάφραση
Όταν ο Ιησούς έγινε δώδεκα ετών, ανέβηκαν στα Ιεροσόλυμα για την εορτή του Πάσχα. Κατά την επιστροφή τους, ο Ιησούς έμεινε στα Ιεροσόλυμα χωρίς να το γνωρίζουν.
Μετά από τρεις ημέρες τον βρήκαν στον Ναό ανάμεσα στους διδασκάλους.
Η μητέρα του του είπε:
«Παιδί μου, γιατί μας το έκανες αυτό; Ο πατέρας σου κι εγώ σε αναζητούσαμε με πόνο».
Εκείνος τους είπε:
«Γιατί με αναζητούσατε; Δεν γνωρίζατε ότι πρέπει να βρίσκομαι στα του Πατέρα μου;»
[…]
Και η μητέρα του διατηρούσε όλα αυτά τα λόγια μέσα στην καρδιά της.
Ο γάμος στην Κανά
Κατά Ιωάννην 2,1–5
Πρωτότυπο
1 Καὶ τῇ ἡμέρᾳ τῇ τρίτῃ γάμος ἐγένετο ἐν Κανᾷ τῆς Γαλιλαίας, καὶ ἦν ἡ μήτηρ τοῦ Ἰησοῦ ἐκεῖ·
2 ἐκλήθη δὲ καὶ ὁ Ἰησοῦς καὶ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ εἰς τὸν γάμον.
3 καὶ ὑστερήσαντος οἴνου λέγει ἡ μήτηρ τοῦ Ἰησοῦ πρὸς αὐτόν· Οἶνον οὐκ ἔχουσι.
4 λέγει αὐτῇ ὁ Ἰησοῦς· Τί ἐμοὶ καὶ σοί, γύναι; οὔπω ἥκει ἡ ὥρα μου.
5 λέγει ἡ μήτηρ αὐτοῦ τοῖς διακόνοις· Ὅ,τι ἂν λέγῃ ὑμῖν, ποιήσατε.
[…]
7 λέγει αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· Γεμίσατε τὰς ὑδρίας ὕδατος […]
[…]
11 Ταύτην ἐποίησε τὴν ἀρχὴν τῶν σημείων ὁ Ἰησοῦς ἐν Κανᾷ τῆς Γαλιλαίας καὶ ἐφανέρωσε τὴν δόξαν αὐτοῦ, καὶ ἐπίστευσαν εἰς αὐτὸν οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ.
Μετάφραση
Την τρίτη ημέρα γινόταν γάμος στην Κανά της Γαλιλαίας και η μητέρα του Ιησού ήταν εκεί. Προσκλήθηκαν επίσης ο Ιησούς και οι μαθητές του.
Όταν τελείωσε το κρασί, η μητέρα του Ιησού του είπε:
«Δεν έχουν κρασί».
Ο Ιησούς της είπε:
«Τι είναι αυτό ανάμεσα σε μένα και σε σένα, γυναίκα; Δεν έχει έρθει ακόμη η ώρα μου».
Η μητέρα του είπε στους υπηρέτες:
«Ό,τι σας πει, κάντε το».
«Ἡ μήτηρ σου καὶ οἱ ἀδελφοί σου»
Κατά Ματθαίον 12,46–50
Πρωτότυπο
46 Ἔτι δὲ αὐτοῦ λαλοῦντος τοῖς ὄχλοις, ἰδοὺ ἡ μήτηρ καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ εἱστήκεισαν ἔξω ζητοῦντες αὐτῷ λαλῆσαι.
47 εἶπε δέ τις αὐτῷ· Ἰδοὺ ἡ μήτηρ σου καὶ οἱ ἀδελφοί σου ἔξω ἑστήκασι ζητοῦντές σοι λαλῆσαι.
48 ὁ δὲ ἀποκριθεὶς εἶπε τῷ εἰπόντι αὐτῷ· Τίς ἐστιν ἡ μήτηρ μου, καὶ τίνες εἰσὶν οἱ ἀδελφοί μου;
49 καὶ ἐκτείνας τὴν χεῖρα αὐτοῦ ἐπὶ τοὺς μαθητὰς αὐτοῦ εἶπεν· Ἰδοὺ ἡ μήτηρ μου καὶ οἱ ἀδελφοί μου·
50 ὅστις γὰρ ἂν ποιήσῃ τὸ θέλημα τοῦ Πατρός μου τοῦ ἐν οὐρανοῖς, αὐτός μου ἀδελφὸς καὶ ἀδελφὴ καὶ μήτηρ ἐστίν.
Μετάφραση
Ενώ ακόμη ο Ιησούς μιλούσε στα πλήθη, η μητέρα του και οι αδελφοί του στέκονταν έξω και ζητούσαν να του μιλήσουν.
Κάποιος του είπε: «Η μητέρα σου και οι αδελφοί σου στέκονται έξω και θέλουν να σου μιλήσουν».
Εκείνος αποκρίθηκε:
«Ποια είναι η μητέρα μου και ποιοι είναι οι αδελφοί μου;»
Και απλώνοντας το χέρι του προς τους μαθητές του είπε:
«Να η μητέρα μου και οι αδελφοί μου. Γιατί όποιος κάνει το θέλημα του Πατέρα μου που βρίσκεται στους ουρανούς, αυτός είναι αδελφός μου και αδελφή μου και μητέρα μου».
Το χωρίο δεν αποτελεί υποτίμηση της Παναγίας. Αντιθέτως, με βάση το «γένοιτό μοι κατὰ τὸ ῥῆμά σου» του Λουκ. 1,38, η Μαρία είναι ακριβώς το κατεξοχήν παράδειγμα εκείνου που δέχεται και πράττει το θέλημα του Θεού.
Κατά Λουκάν 8,19–21
Πρωτότυπο
19 Παρεγένοντο δὲ πρὸς αὐτὸν ἡ μήτηρ καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ, καὶ οὐκ ἠδύναντο συντυχεῖν αὐτῷ διὰ τὸν ὄχλον.
20 καὶ ἀπηγγέλη αὐτῷ λεγόντων· Ἡ μήτηρ σου καὶ οἱ ἀδελφοί σου ἑστήκασιν ἔξω ἰδεῖν σε θέλοντες.
21 ὁ δὲ ἀποκριθεὶς εἶπε πρὸς αὐτούς· Μήτηρ μου καὶ ἀδελφοί μου οὗτοί εἰσιν οἱ τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ ἀκούοντες καὶ ποιοῦντες αὐτόν.
Μετάφραση
Ήρθαν προς αυτόν η μητέρα του και οι αδελφοί του, αλλά δεν μπορούσαν να τον πλησιάσουν εξαιτίας του πλήθους.
Του είπαν λοιπόν: «Η μητέρα σου και οι αδελφοί σου στέκονται έξω και θέλουν να σε δουν».
Εκείνος απάντησε:
«Μητέρα μου και αδελφοί μου είναι αυτοί που ακούν τον λόγο του Θεού και τον εφαρμόζουν».
«Μακαρία ἡ κοιλία ἡ βαστάσασά σε»
Κατά Λουκάν 11,27–28
Αυτό είναι από τα πιο ενδιαφέροντα χωρία σχετικά με τον μακαρισμό της Θεοτόκου.
Πρωτότυπο
27 Ἐγένετο δὲ ἐν τῷ λέγειν αὐτὸν ταῦτα ἐπάρασά τις γυνὴ φωνὴν ἐκ τοῦ ὄχλου εἶπεν αὐτῷ·
Μακαρία ἡ κοιλία ἡ βαστάσασά σε καὶ μαστοὶ οὓς ἐθήλασας.
28 αὐτὸς δὲ εἶπε· Μενοῦνγε μακάριοι οἱ ἀκούοντες τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ καὶ φυλάσσοντες αὐτόν.
Μετάφραση
Ενώ ο Ιησούς έλεγε αυτά, μια γυναίκα μέσα από το πλήθος ύψωσε τη φωνή της και του είπε:
«Μακαρία η κοιλιά που σε βάσταξε και οι μαστοί που θήλασες».
Εκείνος όμως είπε:
«Μάλιστα· μακάριοι είναι εκείνοι που ακούν τον λόγο του Θεού και τον τηρούν».
«Οὐχὶ ἡ μήτηρ αὐτοῦ λέγεται Μαριάμ;»
Κατά Ματθαίον 13,54–56
Πρωτότυπο
54 καὶ ἐλθὼν εἰς τὴν πατρίδα αὐτοῦ ἐδίδασκεν αὐτοὺς ἐν τῇ συναγωγῇ αὐτῶν, ὥστε ἐκπλήττεσθαι αὐτοὺς καὶ λέγειν· Πόθεν τούτῳ ἡ σοφία αὕτη καὶ αἱ δυνάμεις;
55 οὐχ οὗτός ἐστιν ὁ τοῦ τέκτονος υἱός; οὐχὶ ἡ μήτηρ αὐτοῦ λέγεται Μαριάμ, καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ Ἰάκωβος καὶ Ἰωσῆς καὶ Σίμων καὶ Ἰούδας;
56 καὶ αἱ ἀδελφαὶ αὐτοῦ οὐχὶ πᾶσαι πρὸς ἡμᾶς εἰσι; πόθεν οὖν τούτῳ ταῦτα πάντα;
Μετάφραση
Όταν ήρθε στην πατρίδα του, δίδασκε στη συναγωγή τους, και εκείνοι έμεναν έκπληκτοι και έλεγαν:
«Από πού έχει αυτός αυτή τη σοφία και αυτές τις θαυματουργικές δυνάμεις;
Δεν είναι αυτός ο γιος του ξυλουργού; Δεν ονομάζεται η μητέρα του Μαρία; Και οι αδελφοί του δεν είναι ο Ιάκωβος, ο Ιωσής, ο Σίμων και ο Ιούδας;
Και οι αδελφές του δεν βρίσκονται όλες εδώ μαζί μας; Από πού λοιπόν τα έχει όλα αυτά;»
«Οὐχ οὗτός ἐστιν ὁ τέκτων, ὁ υἱὸς τῆς Μαρίας;»
Κατά Μάρκον 6,1–3
Πρωτότυπο
1 Καὶ ἐξῆλθεν ἐκεῖθεν καὶ ἦλθεν εἰς τὴν πατρίδα αὐτοῦ, καὶ ἀκολουθοῦσιν αὐτῷ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ.
2 καὶ γενομένου σαββάτου ἤρξατο ἐν τῇ συναγωγῇ διδάσκειν […]
3 οὐχ οὗτός ἐστιν ὁ τέκτων, ὁ υἱὸς τῆς Μαρίας, ἀδελφὸς δὲ Ἰακώβου καὶ Ἰωσῆ καὶ Ἰούδα καὶ Σίμωνος; καὶ οὐκ εἰσὶν αἱ ἀδελφαὶ αὐτοῦ ὧδε πρὸς ἡμᾶς; καὶ ἐσκανδαλίζοντο ἐν αὐτῷ.
Μετάφραση
Όταν ήρθε το Σάββατο, άρχισε να διδάσκει στη συναγωγή.
Και οι άνθρωποι απορούσαν λέγοντας:
«Δεν είναι αυτός ο ξυλουργός, ο γιος της Μαρίας, και αδελφός του Ιακώβου, του Ιωσή, του Ιούδα και του Σίμωνα; Και δεν βρίσκονται εδώ μαζί μας οι αδελφές του;»
Και σκανδαλίζονταν εξαιτίας του.
Η Παναγία κάτω από τον Σταυρό
Κατά Ιωάννην 19,25–27
Πρωτότυπο
25 Εἱστήκεισαν δὲ παρὰ τῷ σταυρῷ τοῦ Ἰησοῦ ἡ μήτηρ αὐτοῦ, καὶ ἡ ἀδελφὴ τῆς μητρὸς αὐτοῦ, Μαρία ἡ τοῦ Κλωπᾶ, καὶ Μαρία ἡ Μαγδαληνή.
26 Ἰησοῦς οὖν ἰδὼν τὴν μητέρα καὶ τὸν μαθητὴν παρεστῶτα ὃν ἠγάπα, λέγει τῇ μητρὶ αὐτοῦ· Γύναι, ἴδε ὁ υἱός σου.
27 εἶτα λέγει τῷ μαθητῇ· Ἰδοὺ ἡ μήτηρ σου. καὶ ἀπ᾽ ἐκείνης τῆς ὥρας ἔλαβεν ὁ μαθητὴς αὐτὴν εἰς τὰ ἴδια.
Μετάφραση
Κοντά στον σταυρό του Ιησού στεκόταν η μητέρα του, η αδελφή της μητέρας του, η Μαρία του Κλωπά και η Μαρία η Μαγδαληνή.
Όταν ο Ιησούς είδε τη μητέρα του και δίπλα της τον μαθητή που αγαπούσε, είπε στη μητέρα του:
«Γυναίκα, να ο υιός σου».
Έπειτα είπε στον μαθητή:
«Να η μητέρα σου».
Και από εκείνη την ώρα ο μαθητής την πήρε στο σπίτι του.
Με τους Αποστόλους μετά την Ανάληψη
Πράξεις 1,14
Πρωτότυπο
12 Τότε ὑπέστρεψαν εἰς Ἱερουσαλὴμ ἀπὸ ὄρους τοῦ καλουμένου Ἐλαιῶνος […]
13 καὶ ὅτε εἰσῆλθον, ἀνέβησαν εἰς τὸ ὑπερῷον οὗ ἦσαν καταμένοντες, ὅ τε Πέτρος καὶ Ἰάκωβος καὶ Ἰωάννης καὶ Ἀνδρέας, Φίλιππος καὶ Θωμᾶς, Βαρθολομαῖος καὶ Ματθαῖος, Ἰάκωβος Ἀλφαίου καὶ Σίμων ὁ Ζηλωτὴς καὶ Ἰούδας Ἰακώβου.
14 οὗτοι πάντες ἦσαν προσκαρτεροῦντες ὁμοθυμαδὸν τῇ προσευχῇ καὶ τῇ δεήσει, σὺν γυναιξὶ καὶ Μαριὰμ τῇ μητρὶ τοῦ Ἰησοῦ καὶ σὺν τοῖς ἀδελφοῖς αὐτοῦ.
Μετάφραση
Οι Απόστολοι επέστρεψαν στα Ιεροσόλυμα και ανέβηκαν στο υπερώο όπου έμεναν.
Όλοι αυτοί παρέμεναν ενωμένοι και αφοσιωμένοι στην προσευχή και τη δέηση, μαζί με τις γυναίκες και με τη Μαρία, τη μητέρα του Ιησού, καθώς και με τους αδελφούς του.
Η Πεντηκοστή
Πράξεις 2,1–4
Πρωτότυπο
1 Καὶ ἐν τῷ συμπληροῦσθαι τὴν ἡμέραν τῆς Πεντηκοστῆς ἦσαν ἅπαντες ὁμοθυμαδὸν ἐπὶ τὸ αὐτό.
2 καὶ ἐγένετο ἄφνω ἐκ τοῦ οὐρανοῦ ἦχος ὥσπερ φερομένης πνοῆς βιαίας, καὶ ἐπλήρωσεν ὅλον τὸν οἶκον οὗ ἦσαν καθήμενοι·
3 καὶ ὤφθησαν αὐτοῖς διαμεριζόμεναι γλῶσσαι ὡσεὶ πυρός, ἐκάθισέ τε ἐφ᾽ ἕνα ἕκαστον αὐτῶν,
4 καὶ ἐπλήσθησαν ἅπαντες Πνεύματος Ἁγίου […]
Μετάφραση
Όταν έφθασε η ημέρα της Πεντηκοστής, ήταν όλοι μαζί στον ίδιο τόπο.
Ξαφνικά ακούστηκε από τον ουρανό ήχος σαν ορμητικός δυνατός άνεμος και γέμισε ολόκληρο το σπίτι όπου κάθονταν.
Και εμφανίστηκαν γλώσσες σαν από φωτιά, που μοιράστηκαν και κάθισαν επάνω στον καθένα από αυτούς.
Και όλοι πλημμύρισαν από το Άγιο Πνεύμα.
Προσοχή εδώ: οι Πράξεις δεν κατονομάζουν τη Μαρία στο 2,1–4. Την έχουν όμως κατονομάσει αμέσως προηγουμένως, στο 1,14, ως μέλος της προσευχόμενης κοινότητας.
Άγιος Ιγνάτιος Αντιοχείας
Προς Εφεσίους 19 — αρχές 2ου αιώνα
Πρόκειται για εξαιρετικά πρώιμη μαρτυρία, πιθανότατα περίπου στις αρχές του 2ου αιώνα.
Πρωτότυπο
Καὶ ἔλαθεν τὸν ἄρχοντα τοῦ αἰῶνος τούτου
ἡ παρθενία Μαρίας
καὶ ὁ τοκετὸς αὐτῆς,
ὁμοίως καὶ ὁ θάνατος τοῦ Κυρίου·
τρία μυστήρια κραυγῆς,
ἅτινα ἐν ἡσυχίᾳ Θεοῦ ἐπράχθη.
Νεοελληνική μετάφραση
Και έμειναν κρυμμένα από τον άρχοντα αυτού του κόσμου
η παρθενία της Μαρίας
και ο τοκετός της,
καθώς επίσης και ο θάνατος του Κυρίου·
τρία μεγαλόφωνα μυστήρια,
τα οποία πραγματοποιήθηκαν μέσα στη σιωπή του Θεού.
Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου
Απόκρυφο, 2ος αιώνας
Αυτό είναι η αρχαιότερη εκτενής εξωκανονική πηγή για την παιδική ζωή της Θεοτόκου. Από εδώ προέρχονται, μεταξύ άλλων, τα ονόματα Ιωακείμ και Άννα και η παράδοση για την αφιέρωση της Μαρίας στον Ναό.
Η θλίψη της Άννας για την ατεκνία
Πρωτότυπο
Καὶ ἡ γυνὴ αὐτοῦ Ἄννα δύο θρήνους ἐθρήνει καὶ δύο κοπετοὺς ἐκόπτετο, λέγουσα·
Κόψομαι τὴν χηρείαν μου καὶ κόψομαι τὴν ἀτεκνίαν μου.
Νεοελληνική μετάφραση
Και η γυναίκα του, η Άννα, θρηνούσε με δύο θρήνους και έκλαιγε για δύο συμφορές, λέγοντας:
«Θα θρηνήσω για τη χηρεία μου και θα θρηνήσω για την ατεκνία μου».
Στη συνέχεια η Άννα προσεύχεται στον Θεό και η αφήγηση οδηγείται στην αναγγελία ότι θα αποκτήσει παιδί.
Η υπόσχεση της Άννας
Στο Πρωτευαγγέλιο η Άννα υπόσχεται να αφιερώσει το παιδί της στον Θεό.
Κείμενο — νοηματικά πιστή απόδοση του ελληνικού χωρίου
Ζῇ Κύριος ὁ Θεός μου· ἐὰν γεννήσω,
εἴτε ἄρσεν εἴτε θῆλυ,
προσάξω αὐτὸ δῶρον Κυρίῳ τῷ Θεῷ μου,
καὶ λειτουργήσει αὐτῷ πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς αὐτοῦ.
Νεοελληνική μετάφραση
«Ζει ο Κύριος ο Θεός μου· αν γεννήσω παιδί, είτε αγόρι είτε κορίτσι, θα το προσφέρω ως δώρο στον Κύριο τον Θεό μου και θα τον υπηρετεί όλες τις ημέρες της ζωής του».
Η γέννηση της Μαρίας
Πρωτότυπο — η αναγγελία προς την Άννα
Ἄννα, Ἄννα, Κύριος ὁ Θεὸς εἰσήκουσε τῆς δεήσεώς σου· συλλήψῃ καὶ γεννήσεις, καὶ λαληθήσεται τὸ σπέρμα σου ἐν ὅλῃ τῇ οἰκουμένῃ.
Νεοελληνική μετάφραση
«Άννα, Άννα, ο Κύριος ο Θεός άκουσε την προσευχή σου. Θα συλλάβεις και θα γεννήσεις, και για τον απόγονό σου θα γίνεται λόγος σε ολόκληρη την οικουμένη».
Η γέννηση και η ονομασία «Μαρία»
Πρωτευαγγέλιο Ιακώβου 5
Το κείμενο αφηγείται ότι μετά την εκπλήρωση του χρόνου η Άννα γέννησε και ρώτησε τη μαία για το φύλο του παιδιού.
Πρωτότυπο
Καὶ ἐπλήσθησαν οἱ μῆνες αὐτῆς· ἐν δὲ τῷ ἐνάτῳ μηνὶ ἐγέννησεν Ἄννα.
Και η μητέρα:
καὶ ἐκάλεσε τὸ ὄνομα αὐτῆς Μαριάμ.
Νεοελληνική μετάφραση
Και συμπληρώθηκαν οι μήνες της εγκυμοσύνης της· και τον ένατο μήνα η Άννα γέννησε.
Και:
Της έδωσε το όνομα Μαρία.
Η Μαρία ενός έτους
Το Πρωτευαγγέλιο περιγράφει ακόμη και την πρώτη επέτειο της γέννησής της. Ο Ιωακείμ καλεί ιερείς και πρεσβυτέρους και ζητεί να ευλογήσουν το παιδί.
Η κεντρική ιδέα της ευλογίας είναι ότι η Μαρία θα αποκτήσει όνομα που θα παραμείνει στις γενεές.
Νεοελληνική απόδοση της διήγησης
Οι ιερείς ευλόγησαν τη Μαρία και ζήτησαν από τον Θεό των πατέρων τους να ευλογήσει το παιδί και να του δώσει όνομα αιώνιο και αξιομνημόνευτο σε όλες τις γενεές.
Η Μαρία οδηγείται στον Ναό
Το Πρωτευαγγέλιο τοποθετεί το γεγονός όταν η Μαρία είναι τριών ετών.
Πρωτότυπο
Καὶ ἐγένετο τριετὴς ἡ παῖς,
καὶ εἶπεν Ἰωακείμ·
Καλέσωμεν τὰς θυγατέρας τῶν Ἑβραίων τὰς ἀμιάντους,
καὶ λαβέτωσαν ἀνὰ μίαν λαμπάδα,
καὶ ἔστωσαν καιόμεναι,
ἵνα μὴ στραφῇ ἡ παῖς εἰς τὰ ὀπίσω
καὶ αἰχμαλωτισθῇ ἡ καρδία αὐτῆς ἐκ τοῦ ναοῦ Κυρίου.
Νεοελληνική μετάφραση
Όταν το παιδί έγινε τριών ετών, είπε ο Ιωακείμ:
«Ας καλέσουμε τις αγνές θυγατέρες των Εβραίων και ας πάρει καθεμιά από μία αναμμένη λαμπάδα, ώστε το παιδί να μη στραφεί προς τα πίσω και η καρδιά του απομακρυνθεί από τον Ναό του Κυρίου».
Ο ιερέας υποδέχεται τη Μαρία
Το Πρωτευαγγέλιο συνεχίζει παρουσιάζοντας τον ιερέα να υποδέχεται το παιδί και να το ευλογεί.
Η παράδοση αυτή είναι σημαντική επειδή συνδέει τη μελλοντική Θεοτόκο με την εκπλήρωση του σχεδίου του Θεού για τον Ισραήλ.
Νεοελληνική απόδοση
Ο ιερέας την υποδέχθηκε, την ασπάστηκε, την ευλόγησε και διακήρυξε ότι ο Κύριος θα μεγαλύνει το όνομά της σε όλες τις γενεές και ότι μέσω αυτής θα φανερώσει τη λύτρωση στον Ισραήλ.
Η ζωή της Μαρίας στον Ναό
Το Πρωτευαγγέλιο συνεχίζει:
Ἦν δὲ Μαριὰμ ἐν τῷ ναῷ Κυρίου
ὡσεὶ περιστερὰ νεμομένη
καὶ ἐλάμβανεν τροφὴν ἐκ χειρὸς ἀγγέλου.
Νεοελληνική μετάφραση
Η Μαρία ζούσε στον Ναό του Κυρίου σαν περιστέρι που κατοικεί εκεί και λάμβανε τροφή από το χέρι αγγέλου.
Η Μαρία γίνεται δώδεκα ετών — η αναζήτηση προστάτη
Στη συνέχεια οι ιερείς προβληματίζονται για το τι θα γίνει όταν η Μαρία γίνει δώδεκα ετών.
Πρωτότυπο
Ἰδοὺ Μαριὰμ γέγονεν δωδεκαετὴς ἐν τῷ ναῷ Κυρίου.
Νεοελληνική μετάφραση
«Ιδού, η Μαρία έγινε δώδεκα ετών μέσα στον Ναό του Κυρίου».
Σύμφωνα με την αφήγηση, ζητείται θεία καθοδήγηση και καλούνται χήροι από τον λαό, καθένας με τη ράβδο του. Από αυτούς επιλέγεται ο Ιωσήφ.
Ο Ιωσήφ παρουσιάζεται ως ηλικιωμένος και ήδη πατέρας
Εδώ βρίσκεται μία πολύ σημαντική παράδοση για την ορθόδοξη ερμηνεία των «αδελφών του Κυρίου».
Ο Ιωσήφ αντιδρά όταν του ανατίθεται η Μαρία, επειδή θεωρεί τον εαυτό του μεγάλο σε ηλικία.
Νεοελληνική απόδοση της δήλωσής του
«Έχω παιδιά και είμαι ηλικιωμένος, ενώ αυτή είναι νεαρή. Φοβάμαι μήπως γίνω περίγελως στους υιούς του Ισραήλ».
Το Πρωτευαγγέλιο λοιπόν παρουσιάζει τον Ιωσήφ ως χήρο με παιδιά από προηγούμενο γάμο. Αυτό δεν αναφέρεται στην Καινή Διαθήκη· αποτελεί όμως μία από τις αρχαιότερες χριστιανικές ερμηνείες για τους «ἀδελφοὺς τοῦ Κυρίου».
Ο Ευαγγελισμός κατά το Πρωτευαγγέλιο
Εδώ υπάρχει μια ενδιαφέρουσα διαφορά από τον Λουκά.
Στο απόκρυφο κείμενο, η Μαρία πηγαίνει πρώτα να αντλήσει νερό και ακούει μια φωνή.
Πρωτότυπο
Χαῖρε, κεχαριτωμένη· ὁ Κύριος μετὰ σοῦ· εὐλογημένη σὺ ἐν γυναιξίν.
Νεοελληνική μετάφραση
«Χαίρε, εσύ που είσαι γεμάτη χάρη· ο Κύριος είναι μαζί σου· ευλογημένη είσαι ανάμεσα στις γυναίκες».
Η φράση φυσικά προέρχεται από το κατά Λουκάν και ενσωματώνεται στη μεταγενέστερη αφήγηση.
Η Μαρία κοιτάζει δεξιά και αριστερά για να δει από πού προήλθε η φωνή και, φοβισμένη, επιστρέφει στο σπίτι.
Η Παναγία γνέθει την πορφύρα του καταπετάσματος
Μία πολύ ενδιαφέρουσα παράδοση του Πρωτευαγγελίου είναι ότι η Μαρία συμμετείχε στην κατασκευή του καταπετάσματος του Ναού.
Της κληρώνονται η πορφύρα και το κόκκινο νήμα.
Θεολογικά η εικόνα απέκτησε αργότερα τεράστια συμβολική σημασία: εκείνη που ύφαινε το καταπέτασμα θεωρήθηκε ότι μέσα στην κοιλία της «ύφανε» για τον Λόγο την ανθρώπινη σάρκα.
Αυτό όμως είναι πατερική συμβολική ανάπτυξη, όχι πληροφορία των κανονικών Ευαγγελίων.
Η αμφιβολία του Ιωσήφ για την εγκυμοσύνη
Το Πρωτευαγγέλιο δραματοποιεί πολύ περισσότερο από τον Ματθαίο την ανακάλυψη της εγκυμοσύνης.
Ο Ιωσήφ θρηνεί επειδή θεωρεί ότι απέτυχε στην αποστολή που του ανατέθηκε να προστατεύσει την Παρθένο.
Η Μαρία διαβεβαιώνει ότι δεν γνωρίζει πώς συνέβη:
Νεοελληνική απόδοση
«Ζει ο Κύριος ο Θεός μου· είμαι καθαρή ενώπιόν Του και δεν γνωρίζω άνδρα».
Η διήγηση στη συνέχεια συνδέεται με τη βιβλική εξήγηση ότι η σύλληψη είναι ἐκ Πνεύματος Ἁγίου.
Η Γέννηση σε σπήλαιο
Εδώ έχουμε άλλη μία πολύ σημαντική εξωβιβλική παράδοση.
Ο Λουκάς αναφέρει φάτνη, αλλά δεν λέει ότι ο Χριστός γεννήθηκε σε σπήλαιο. Το Πρωτευαγγέλιο είναι από τις πρώιμες πηγές της παράδοσης του σπηλαίου.
Ο Ιωσήφ βρίσκει σπήλαιο και βάζει εκεί τη Μαρία, ενώ αναζητεί μαία.
Η αφήγηση γίνεται σχεδόν ποιητική: ο χρόνος φαίνεται να σταματά και ολόκληρη η δημιουργία μένει ακίνητη τη στιγμή της Γεννήσεως.
Αυτή η εικόνα επηρέασε βαθιά την ορθόδοξη εικονογραφία των Χριστουγέννων.
Η αειπαρθενία — η απόκρυφη διήγηση της Σαλώμης
Το Πρωτευαγγέλιο περιλαμβάνει τη γνωστή ιστορία της μαίας Σαλώμης, η οποία δυσπιστεί ότι μια γυναίκα θα μπορούσε να έχει γεννήσει και να παραμένει παρθένος.
Το επεισόδιο έχει καθαρά απολογητικό χαρακτήρα: επιχειρεί να διακηρύξει όχι μόνο την παρθενική σύλληψη αλλά και την παρθενία κατά και μετά τον τοκετό.
Άγιος Ιουστίνος ο Μάρτυρας
Διάλογος προς Τρύφωνα 100 — περ. 150–160 μ.Χ.
Εδώ έχουμε μία από τις αρχαιότερες διατυπώσεις της ιδέας Μαρία = Νέα Εύα.
Πρωτότυπο — βασικό χωρίο
Καὶ Εὔα παρθένος καὶ ἄφθορος οὖσα,
τὸν λόγον τὸν ἀπὸ τοῦ ὄφεως συλλαβοῦσα,
παρακοὴν καὶ θάνατον ἔτεκε·
πίστιν δὲ καὶ χαρὰν λαβοῦσα Μαρία ἡ παρθένος,
εὐαγγελιζομένου αὐτῇ Γαβριὴλ ἀγγέλου […]
ἀπεκρίνατο·
Γένοιτό μοι κατὰ τὸ ῥῆμά σου.
Νεοελληνική μετάφραση
Και η Εύα, ενώ ήταν παρθένος και άφθορη, δεχόμενη τον λόγο που προερχόταν από τον όφι, γέννησε παρακοή και θάνατο.
Η Παρθένος Μαρία όμως, δεχόμενη πίστη και χαρά, όταν ο άγγελος Γαβριήλ της έφερε το χαρμόσυνο μήνυμα […] αποκρίθηκε:
«Ας γίνει σε μένα σύμφωνα με τον λόγο σου».
Άγιος Ειρηναίος Λυώνος
Κατά Αιρέσεων III,22,4 — περ. 180 μ.Χ.
Το συγκεκριμένο έργο του Ειρηναίου δεν σώζεται ολόκληρο στο αρχικό ελληνικό του κείμενο. Το πλήρες κείμενο διασώζεται κυρίως σε αρχαία λατινική μετάφραση. Γι’ αυτό παραθέτω το σωζόμενο λατινικό και από κάτω ελληνική μετάφραση, αντί να παρουσιάσω μια ανακατασκευή ως «ελληνικό πρωτότυπο».
Αρχαίο λατινικό κείμενο
Maria autem Virgo obediens invenitur, dicens:
Ecce ancilla tua, Domine; fiat mihi secundum verbum tuum.
Και αργότερα:
Sicut illa […] inobediens facta,
et sibi et universo generi humano causa facta est mortis;
sic et Maria […] obediens,
et sibi et universo generi humano causa facta est salutis.
Νεοελληνική μετάφραση
Η Παρθένος Μαρία όμως βρίσκεται υπάκουη, λέγοντας:
«Ιδού η δούλη σου, Κύριε· ας γίνει σε μένα σύμφωνα με τον λόγο σου».
Και:
Όπως εκείνη [η Εύα], επειδή έγινε ανυπάκουη, έγινε αιτία θανάτου για τον εαυτό της και για ολόκληρο το ανθρώπινο γένος, έτσι και η Μαρία, επειδή υπάκουσε, έγινε αιτία σωτηρίας για τον εαυτό της και για ολόκληρο το ανθρώπινο γένος.
Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας – η Θεοτόκος και η Έφεσος
Στον Κύριλλο Αλεξανδρείας η τιμή προς τη Θεοτόκο βρίσκεται μέσα στην καρδιά της Χριστολογίας. Η σχετική παράδοση συνδέεται με την Έφεσο του 431 και τη σύγκρουση με τον Νεστόριο.
Στον περίφημο εγκωμιαστικό λόγο η Μαρία χαρακτηρίζεται μεταξύ άλλων ως:
«Θεοτόκος Μαρία»
και ως ιερός τόπος της Ενανθρωπήσεως.
Νεοελληνικό νόημα
«Χαίρε από εμάς, Μαρία Θεοτόκε, σεβάσμιο κόσμημα ολόκληρης της οικουμένης, άσβεστη λαμπάδα, στεφάνι της παρθενίας, σκήπτρο της ορθής πίστεως».
Το κέντρο και εδώ δεν είναι η ανεξάρτητη «εξύψωση» της Μαρίας αλλά ποιος είναι ο Υιός της: ο ίδιος Χριστός είναι αληθινός Θεός και αληθινός άνθρωπος.
Άγιος Επιφάνιος Κύπρου — τι γνωρίζουμε για το τέλος της ζωής της Θεοτόκου;
Εδώ φτάνουμε σε ένα από τα σημαντικότερα κείμενα ολόκληρης της έρευνας.
Ο άγιος Επιφάνιος γράφει τον 4ο αιώνα και στο Πανάριον 78 παραδέχεται ουσιαστικά ότι δεν γνωρίζει πώς ακριβώς τελείωσε η επίγεια ζωή της Παναγίας.
Το βασικό νόημα του χωρίου
Ο Επιφάνιος καλεί τον αναγνώστη να ερευνήσει τις Γραφές και επισημαίνει ότι αυτές δεν αναφέρουν ούτε τον θάνατο της Μαρίας ούτε αν τάφηκε.
Νεοελληνική απόδοση
«Ας ερευνήσουν τις Γραφές. Δεν θα βρουν ούτε τον θάνατο της Μαρίας ούτε αν πέθανε ή όχι ούτε αν τάφηκε».
Και συνεχίζει περίπου:
«Η Γραφή απλώς σιώπησε εξαιτίας του υπερβολικού θαύματος, για να μη φέρει σε απορία τον ανθρώπινο νου».
Ο Επιφάνιος μάλιστα αφήνει περισσότερα από ένα ενδεχόμενα ανοιχτά: ότι μπορεί να πέθανε και να τάφηκε με τιμή ή ότι το τέλος της υπήρξε διαφορετικό.
Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό: γύρω στο 375 μ.Χ. δεν έχουμε ακόμη μία ομοιόμορφα διατυπωμένη ιστορική αφήγηση της Κοιμήσεως.
Τα απόκρυφα «Transitus Mariae» – η Κοίμηση
Λίγο αργότερα εμφανίζεται μια ολόκληρη οικογένεια κειμένων που ονομάζονται Transitus Mariae, δηλαδή «Μετάσταση/Διάβαση της Μαρίας».
Μεταξύ αυτών είναι ένα έργο αποδιδόμενο ψευδεπίγραφα στον Ευαγγελιστή Ιωάννη και το De Transitu Virginis, επίσης ψευδεπίγραφα αποδιδόμενο στον Μελίτωνα Σάρδεων. Οι σωζόμενες μορφές αυτής της παράδοσης είναι μεταγενέστερες των αποστόλων.
Ο βασικός αφηγηματικός κορμός είναι:
Άγγελος αναγγέλλει στην Παναγία το τέλος, συγκεντρώνονται οι Απόστολοι, η Θεοτόκος κοιμάται, ο Χριστός παραλαμβάνει την ψυχή της, οι Απόστολοι ενταφιάζουν το σώμα, ενώ η μεταγενέστερη παράδοση οδηγείται στην παραδοχή ότι το σώμα δεν παραμένει στον τάφο.
Το αρχαιότερο εκτενές ελληνικό απόκρυφο κείμενο της Κοιμήσεως, το οποίο η χειρόγραφη παράδοση αποδίδει στον Ιωάννη τον Θεολόγο:
«Τοῦ ἁγίου Ἰωάννου τοῦ θεολόγου λόγος εἰς τὴν κοίμησιν τῆς ἁγίας Θεοτόκου».
Η κριτική έκδοση του Tischendorf δημοσιεύθηκε το 1866 και είναι δημόσιου κτήματος. Το ίδιο το έργο είναι ψευδεπίγραφο, δεν θεωρείται ότι γράφτηκε από τον Ευαγγελιστή Ιωάννη.
1. Η Παναγία προσεύχεται στον τάφο του Χριστού
Αρχαίο κείμενο
Τῆς παναγίας ἐνδόξου θεοτόκου καὶ ἀειπαρθένου Μαρίας κατὰ τὸ εἰωθὸς ἐν τῷ ἁγίῳ μνήματι τοῦ κυρίου ἡμῶν ἐρχομένης θυμιᾶσαι καὶ κλινούσης τὰ ἅγια γόνατα αὐτῆς, ἐδυσώπει τὸν ἐξ αὐτῆς τεχθέντα Χριστὸν τὸν θεὸν ἡμῶν πρὸς αὐτὴν ἀναλῦσαι.
Νεοελληνική μετάφραση
Η πανάγια, ένδοξη Θεοτόκος και αειπάρθενος Μαρία, όπως συνήθιζε, ερχόταν στο άγιο μνήμα του Κυρίου μας για να θυμιάσει. Γονάτιζε εκεί και παρακαλούσε θερμά τον Χριστό, τον Θεό μας, που είχε γεννηθεί από αυτήν, να την πάρει κοντά Του.
2. Οι Ιουδαίοι παρακολουθούν την Παναγία
Αρχαίο κείμενο
Βλέποντες δὲ αὐτὴν οἱ Ἰουδαῖοι σχολάζουσαν τῷ θείῳ τάφῳ, προσῆλθον τοῖς ἀρχιερεῦσιν λέγοντες ὅτι Μαρία καθ᾽ ἑκάστην ἡμέραν ἔρχεται πρὸς τὸ μνῆμα.
Καλέσαντες δὲ οἱ ἀρχιερεῖς τοὺς ταχθέντας παρ᾽ αὐτῶν φύλακας πρὸς τὸ μὴ συγχωρεῖσθαι τινα εὔχεσθαι ἐν τῷ ἁγίῳ μνήματι, ἐπυνθάνοντο περὶ αὐτῆς, εἰ ἀληθῶς οὕτως ἔχει.
Οἱ δὲ φύλακες ἀποκριθέντες εἶπον μηδὲν τοιοῦτον θεωρῆσαι, τοῦ θεοῦ μὴ συγχωροῦντος αὐτοῖς τὴν παρουσίαν ὁρᾶν.
Νεοελληνική μετάφραση
Όταν οι Ιουδαίοι την είδαν να περνά τον χρόνο της κοντά στον θείο τάφο, πήγαν στους αρχιερείς και τους είπαν ότι η Μαρία ερχόταν καθημερινά στο μνήμα.
Οι αρχιερείς κάλεσαν τους φύλακες που είχαν τοποθετήσει ώστε να μην επιτρέπεται σε κανέναν να προσεύχεται στο άγιο μνήμα και τους ρώτησαν αν πράγματι συνέβαινε αυτό.
Οι φύλακες απάντησαν ότι δεν είχαν δει τίποτε τέτοιο, επειδή ο Θεός δεν τους επέτρεπε να βλέπουν την παρουσία της.
3. Ο αρχάγγελος Γαβριήλ αναγγέλλει την Κοίμηση
Αρχαίο κείμενο
Μιᾷ δὲ τῶν ἡμερῶν, παρασκευῆς οὔσης, ἦλθεν κατὰ τὸ εἰωθὸς ἡ ἁγία Μαρία παρὰ τὸ μνῆμα, καὶ ἐν τῷ εὔχεσθαι αὐτὴν ἐγένετο ἀνεῳχθῆναι τοὺς οὐρανούς καὶ τὸν ἀρχάγγελον Γαβριὴλ κατελθεῖν πρὸς αὐτήν.
Καὶ εἶπεν· Χαῖρε, ἡ γεννήσασα Χριστὸν τὸν θεὸν ἡμῶν· ἡ εὐχή σου ἐν τοῖς οὐρανοῖς διελθοῦσα πρὸς τὸν ἐκ σοῦ τεχθέντα ἐδέχθη, καὶ ἀπὸ τοῦ λοιποῦ κατὰ τὴν αἴτησίν σου καταλιποῦσα τὸν κόσμον ἐπὶ τὰ οὐράνια πρὸς τὸν σὸν υἱὸν εἰς τὴν ζωὴν τὴν ἀληθινὴν καὶ ἀδιάδοχον ἀπέρχῃ.
Νεοελληνική μετάφραση
Μια ημέρα, Παρασκευή, η αγία Μαρία ήρθε όπως συνήθιζε στο μνήμα. Και ενώ προσευχόταν, άνοιξαν οι ουρανοί και ο αρχάγγελος Γαβριήλ κατέβηκε προς αυτήν.
Και της είπε:
«Χαίρε, εσύ που γέννησες τον Χριστό, τον Θεό μας. Η προσευχή σου ανέβηκε στους ουρανούς και έγινε δεκτή από Εκείνον που γεννήθηκε από εσένα. Από τώρα λοιπόν, σύμφωνα με το αίτημά σου, θα αφήσεις τον κόσμο και θα αναχωρήσεις προς τα ουράνια, προς τον Υιό σου, στην αληθινή και αδιάδοχη ζωή».
Αυτό είναι από τα σημαντικότερα σημεία της πρώιμης παράδοσης: η Κοίμηση παρουσιάζεται ως προαναγγελθείσα από τον Γαβριήλ.
4. Η Παναγία επιστρέφει στη Βηθλεέμ
Αρχαίο κείμενο
Ἀκούσασα δὲ ταῦτα ἐκ τοῦ ἁγίου ἀρχαγγέλου ὑπέστρεψεν εἰς τὴν ἁγίαν Βηθλεέμ, ἔχουσα ἅμα αὐτῇ τρεῖς παρθένους τὰς ἐξυπηρετούσας αὐτῇ.
Μετὰ δὲ τὸ ἀναπαύσασθαι βραχὺ ἀνακαθίσασα εἶπεν πρὸς τὰς παρθένους· ἀγάγετέ μοι θυμιατήριον, ἵνα προσεύξωμαι.
Νεοελληνική μετάφραση
Αφού άκουσε αυτά από τον άγιο αρχάγγελο, επέστρεψε στην αγία Βηθλεέμ, έχοντας μαζί της τρεις παρθένες που την υπηρετούσαν.
Αφού αναπαύθηκε λίγο, ανασηκώθηκε και είπε στις παρθένες:
«Φέρτε μου θυμιατήρι, για να προσευχηθώ».
5. Η προσευχή της Θεοτόκου να έρθουν οι Απόστολοι
Αρχαίο κείμενο
Καὶ προσηύξατο εἰποῦσα· Κύριέ μου Ἰησοῦ Χριστέ, ὁ καταξιώσας διὰ τὴν ἄκραν ἀγαθότητά σου ἐξ ἐμοῦ τεχθῆναι, ἄκουσον τῆς φωνῆς μου καὶ πέμψον μοι τὸν ἀπόστολόν σου Ἰωάννην, ἵνα ἰδοῦσα αὐτὸν ἀπάρξωμαι τῆς εὐφροσύνης·
καὶ πέμψον μοι καὶ τοὺς λοιπούς σου ἀποστόλους, καὶ τοὺς ἤδη πρὸς σὲ ἐπιδημήσαντας καὶ τοὺς ἐν τῷ νῦν αἰῶνι, ὅπου δ᾽ ἂν εἰσὶν κατὰ χώραν, διὰ τοῦ ἁγίου σου προστάγματος, ἵνα τούτους θεασαμένη εὐλογήσω τὸ πολυΰμνητόν σου ὄνομα·
θαρρῶ γὰρ ὅτι ὑπακούσεις τῆς δούλης σου ἐν ἑκάστῳ.
Νεοελληνική μετάφραση
Και προσευχήθηκε λέγοντας:
«Κύριέ μου Ιησού Χριστέ, Εσύ που μέσα στην άπειρη αγαθότητά Σου καταδέχθηκες να γεννηθείς από εμένα, άκουσε τη φωνή μου και στείλε μου τον απόστολό Σου Ιωάννη, ώστε βλέποντάς τον να αρχίσω να γεύομαι τη χαρά.
Και στείλε μου και τους υπόλοιπους Αποστόλους Σου, τόσο εκείνους που έχουν ήδη έρθει κοντά Σου όσο και εκείνους που βρίσκονται ακόμη σε αυτόν τον κόσμο, όπου κι αν βρίσκονται, με το άγιο πρόσταγμά Σου, ώστε βλέποντάς τους να ευλογήσω το πολυύμνητο όνομά Σου.
Γιατί έχω θάρρος ότι θα ακούσεις τη δούλη Σου σε κάθε αίτημά της».
6. Ο Ιωάννης μεταφέρεται θαυματουργικά από την Έφεσο
Αρχαίο κείμενο
Εὐχομένης δὲ αὐτῆς παρεγενόμην ἐγὼ Ἰωάννης, τοῦ πνεύματος τοῦ ἁγίου ἁρπάσαντός με διὰ νεφέλης ἀπὸ Ἐφέσου καὶ στήσαντός με ἐν τῷ τόπῳ ἔνθα ἀνέκειτο ἡ μήτηρ τοῦ κυρίου μου.
Εἰσελθὼν δὲ πρὸς αὐτὴν καὶ δοξάσας τὸν ἐξ αὐτῆς τεχθέντα, εἶπον· Χαῖρε, ἡ μήτηρ τοῦ κυρίου μου, ἡ γεννήσασα Χριστὸν τὸν θεὸν ἡμῶν· εὐφραίνου ὅτι ἐν δόξῃ μεγάλῃ ἐξέρχῃ τοῦ βίου τούτου.
Νεοελληνική μετάφραση
Ενώ εκείνη προσευχόταν, έφθασα εγώ, ο Ιωάννης, αφού το Άγιο Πνεύμα με άρπαξε μέσα σε νεφέλη από την Έφεσο και με τοποθέτησε στον τόπο όπου βρισκόταν ξαπλωμένη η μητέρα του Κυρίου μου.
Μπήκα προς αυτήν και, αφού δόξασα Εκείνον που γεννήθηκε από αυτήν, είπα:
«Χαίρε, μητέρα του Κυρίου μου, εσύ που γέννησες τον Χριστό τον Θεό μας. Χαίρε, γιατί με μεγάλη δόξα εξέρχεσαι από αυτή τη ζωή».
7. Η Παναγία λέει στους Αποστόλους ότι θα κατέβει ο Χριστός από τον ουρανό
Όταν οι Απόστολοι συγκεντρώνονται θαυματουργικά, η Θεοτόκος τους λέει:
Αρχαίο κείμενο
Ἄρτι ἐπίστευσα ὅτι ἔρχεται ὁ διδάσκαλος καὶ θεὸς ἡμῶν ἐξ οὐρανοῦ, καὶ θεωρῶ αὐτόν, καὶ οὕτως ἀναλύω ἐκ τοῦ βίου τούτου, ὥσπερ ἐθεασάμην ὑμᾶς παραγενομένους.
Νεοελληνική μετάφραση
«Τώρα πλέον πιστεύω ότι έρχεται από τον ουρανό ο Διδάσκαλος και Θεός μας. Θα Τον δω, και έτσι θα αναχωρήσω από αυτή τη ζωή, όπως ακριβώς είδα κι εσάς να έρχεστε εδώ».
8. Οι Απόστολοι εξηγούν πώς μεταφέρθηκαν στη Βηθλεέμ
Ο Ιωάννης αναφέρει ότι βρισκόταν στην Έφεσο όταν το Άγιο Πνεύμα τού είπε:
Αρχαίο κείμενο
Ἤγγικεν ὁ καιρὸς τῆς ἀναλύσεως τῆς μητρὸς τοῦ κυρίου σου· πορεύθητι ἐν Βηθλεὲμ εἰς ἀσπασμὸν αὐτῆς.
Νεοελληνική μετάφραση
«Πλησίασε η ώρα της αναχώρησης της μητέρας του Κυρίου σου. Πήγαινε στη Βηθλεέμ για να την αποχαιρετήσεις».
Ο Πέτρος αφηγείται ανάλογη κλήση στη Ρώμη, ενώ ο Παύλος λέει ότι το Άγιο Πνεύμα τού ανήγγειλε:
Αρχαίο κείμενο
Ἡ μήτηρ τοῦ κυρίου σου καταλιμπάνουσα τὸν κόσμον τοῦτον ἐπὶ τὰ οὐράνια διὰ τῆς ἀναλύσεως τὸν δρόμον ποιεῖται· ἀλλὰ ἄπελθε καὶ αὐτὸς ἐν Βηθλεὲμ εἰς ἀσπασμὸν αὐτῆς.
Νεοελληνική μετάφραση
«Η μητέρα του Κυρίου σου εγκαταλείπει αυτόν τον κόσμο και μέσω της αναχώρησής της παίρνει τον δρόμο προς τα ουράνια. Πήγαινε κι εσύ στη Βηθλεέμ για να την αποχαιρετήσεις».
9. Η φράση της Θεοτόκου «θα με μακαρίζουν όλες οι γενεές»
Λίγο πριν από την Κοίμηση, το απόκρυφο κείμενο βάζει στα χείλη της την ευαγγελική φράση:
Αρχαίο κείμενο
καὶ ἰδοὺ μακαριοῦσίν με πᾶσαι αἱ γενεαί.
Νεοελληνική μετάφραση
«Και ιδού, όλες οι γενεές θα με μακαρίζουν».
Πρόκειται εμφανώς για επανάληψη του Λουκ. 1,48 μέσα στη μεταγενέστερη αφήγηση.
10. Η ουράνια παρουσία λίγο πριν από την Κοίμηση
Αυτό είναι από τα σημαντικότερα χωρία.
Αρχαίο κείμενο
Καὶ μετὰ τὴν εὐχὴν εἶπεν τοῖς ἀποστόλοις· Βάλετε θυμίαμα καὶ εὔξασθε.
Καὶ εὐξαμένων αὐτῶν βροντὴ γέγονεν ἐξ οὐρανοῦ καὶ ἦλθεν φωνὴ φοβερὰ ὡς ἁρμάτων, καὶ ἰδοὺ πλῆθος στρατιᾶς ἀγγέλων καὶ δυνάμεων, καὶ φωνὴ ὡς υἱοῦ ἀνθρώπου ἠκούσθη, καὶ τὰ Σεραφὶμ κύκλῳ περὶ τὸν οἶκον ἔνθα ἀνέκειτο ἡ ἁγία ἄμωμος τοῦ θεοῦ μήτηρ καὶ παρθένος.
Νεοελληνική μετάφραση
Μετά την προσευχή είπε στους Αποστόλους:
«Βάλτε θυμίαμα και προσευχηθείτε».
Και ενώ εκείνοι προσεύχονταν, ακούστηκε βροντή από τον ουρανό και ήρθε φοβερή φωνή σαν ήχος αρμάτων. Και εμφανίστηκε πλήθος στρατιάς αγγέλων και ουράνιων δυνάμεων· ακούστηκε φωνή σαν φωνή Υιού Ανθρώπου και τα Σεραφείμ περικύκλωσαν το σπίτι όπου βρισκόταν ξαπλωμένη η αγία, άμωμη μητέρα του Θεού και Παρθένος.
11. Θαύματα γύρω από την Παναγία
Αρχαίο κείμενο
Ἐθεώρησα δὲ καὶ σημεῖα πολλὰ γενόμενα, τυφλοὺς ἀναβλέποντας, κωφοὺς ἀκούοντας, χωλοὺς περιπατοῦντας, λεπροὺς καθαριζομένους καὶ τοὺς ἐνεργουμένους ὑπὸ πνευμάτων ἀκαθάρτων ἰωμένους.
Καὶ πᾶς ὑπὸ νόσον καὶ μαλακίαν ὑπάρχων προσῆλθεν ἔξωθεν τοῦ τόπου, ἔνθα ἀνέκειτο, ἔκραζεν· Ἁγία Μαρία, ἡ γεννήσασα Χριστὸν τὸν θεὸν ἡμῶν, ἐλέησον ἡμᾶς.
Νεοελληνική μετάφραση
Και εμφανίστηκαν πολλά σημεία: τυφλοί ξαναέβλεπαν, κωφοί άκουγαν, χωλοί περπατούσαν, λεπροί καθαρίζονταν και όσοι βασανίζονταν από ακάθαρτα πνεύματα θεραπεύονταν.
Και όποιος υπέφερε από αρρώστια ή ασθένεια ερχόταν έξω από τον τόπο όπου βρισκόταν ξαπλωμένη και φώναζε:
«Αγία Μαρία, εσύ που γέννησες τον Χριστό τον Θεό μας, ελέησέ μας».
12. Η αντίδραση των ιουδαϊκών αρχών
Το κείμενο συνεχίζει ότι οι ιερείς βλέπουν τον λαό να συγκεντρώνεται και αποφασίζουν να κινηθούν εναντίον της Θεοτόκου και των Αποστόλων.
Αρχαίο κείμενο
Οἱ δὲ ἱερεῖς τῶν Ἰουδαίων ἅμα τῷ λαῷ αὐτῶν ἐξέστησαν ἐπὶ τοῖς γινομένοις, καὶ ζήλῳ βαρυτάτῳ κατασχεθέντες καὶ πάλιν ματαιόφρονι λογισμῷ συμβούλιον ποιησάμενοι βουλεύονται πέμψαι κατὰ τῆς ἁγίας Θεοτόκου καὶ τῶν ἐκεῖσε ὄντων ἁγίων ἀποστόλων ἐν Βηθλεέμ.
Νεοελληνική μετάφραση
Οι ιερείς των Ιουδαίων μαζί με τον λαό τους έμειναν κατάπληκτοι από όσα συνέβαιναν και, κυριευμένοι από βαρύ φθόνο και πάλι από μάταιο λογισμό, συγκάλεσαν συμβούλιο και αποφάσισαν να κινηθούν εναντίον της αγίας Θεοτόκου και των αγίων Αποστόλων που βρίσκονταν στη Βηθλεέμ.
13. Η ίδια η Κοίμηση – έρχεται ο Χριστός
Στην αφήγηση, την ώρα που οι Απόστολοι βρίσκονται γύρω από τη Θεοτόκο, εμφανίζεται ο Χριστός με τις ουράνιες δυνάμεις για να παραλάβει την ψυχή της. Αυτό αποτελεί κεντρικό στοιχείο και των πρώιμων παραδόσεων της Κοιμήσεως.
Αρχαίο κείμενο — χαρακτηριστική προσφώνηση
Ἁγία Μαρία ἡ γεννήσασα Χριστὸν τὸν θεόν.
Νεοελληνικά
Αγία Μαρία, εσύ που γέννησες τον Χριστό, τον Θεό.
Η εικόνα που ακολουθεί είναι αυτή που πέρασε αργότερα στην ορθόδοξη αγιογραφία: το σώμα της Θεοτόκου βρίσκεται στην κλίνη, ενώ ο Χριστός παραλαμβάνει την ψυχή της. Οι πρώιμες παραδόσεις της Dormitio περιγράφουν ρητά τον Χριστό να δέχεται την ψυχή της Μαρίας.
14. Η ψυχή της Θεοτόκου παραδίδεται στον Χριστό
Στις αρχαίες παραδόσεις της Κοιμήσεως η Μαρία δεν «εξαφανίζεται» ούτε αποφεύγει απλώς τον θάνατο. Πεθαίνει, κοιμάται και ο Χριστός παραλαμβάνει την ψυχή της. Σε μία από τις πρώιμες παραδόσεις, ο Χριστός την παραδίδει στον αρχάγγελο Μιχαήλ.
Η θεολογική εικόνα είναι εντυπωσιακή: στη Γέννηση η Μαρία κρατά στην αγκαλιά της τον βρέφος Χριστό, στην Κοίμηση ο Χριστός κρατά την ψυχή της Μαρίας.
Αυτό ακριβώς εξηγεί την παράσταση στις ορθόδοξες εικόνες της Κοιμήσεως.
15. Η εντολή για την ταφή
Μετά την Κοίμηση, ο Χριστός δίνει στους Αποστόλους εντολή να περιποιηθούν το σώμα της και να το μεταφέρουν για ταφή. Στις σχετικές παραδόσεις ο τόπος ταυτίζεται με τη Γεθσημανή.
Ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός διασώζει αργότερα αυτή την παράδοση με ιδιαίτερα ποιητική γλώσσα:
«ἐπὶ τὸ ἱερώτατον τῆς Γεθσημανῆς χωρίον κομίζεται».
Νεοελληνικά
«Μεταφέρεται στον ιερότατο τόπο της Γεθσημανής».
Και ο Δαμασκηνός περιγράφει την πομπή με αγγέλους να προηγούνται και ολόκληρο το πλήρωμα της Εκκλησίας να συνοδεύει τη Θεοτόκο.
16. Η εκφορά του σώματος
Η παράδοση παρουσιάζει τους Αποστόλους να σηκώνουν την κλίνη της Θεοτόκου και να την οδηγούν προς τον τάφο.
Πρόκειται ακριβώς για το γεγονός που απεικονίζεται στις μεταγενέστερες παραστάσεις της Κοιμήσεως: η πομπή των Αποστόλων, οι ύμνοι και η μεταφορά του σώματος προς τη Γεθσημανή.
17. Ο Ιεφωνίας επιχειρεί να αρπάξει την κλίνη
Εδώ συναντούμε το γνωστό περιστατικό που εμφανίζεται ακόμη και σήμερα στις ορθόδοξες εικόνες της Κοιμήσεως, ένας Ιουδαίος, ο Ιεφωνίας, επιχειρεί να προσβάλει ή να ανατρέψει την κλίνη της Θεοτόκου. Άγγελος τιμωρεί την πράξη του και τα χέρια του αποκόπτονται. Κατόπιν ο Ιεφωνίας μετανοεί και ζητεί βοήθεια.
Από το ίδιο το αρχαίο ελληνικό κείμενο:
«Ἁγία Μαρία ἡ γεννήσασα Χριστὸν τὸν θεόν, ἐλέησόν με.»
Νεοελληνικά
«Αγία Μαρία, εσύ που γέννησες τον Χριστό τον Θεό, ελέησέ με».
Αυτό το λέει πλέον ο ίδιος ο Ιεφωνίας, αφού έχει μετανοήσει.
18. Ο Πέτρος θεραπεύει τον Ιεφωνία
Στη συνέχεια ο Πέτρος τού λέει ότι η θεραπεία θα γίνει στο όνομα του Χριστού που γεννήθηκε από τη Μαρία.
Το κείμενο λέει:
«ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ τεχθέντος παρ᾿ αὐτῆς κολληθήσονται αἱ χεῖρες».
Νεοελληνικά
«Στο όνομα Εκείνου που γεννήθηκε από αυτήν, τα χέρια σου θα ενωθούν ξανά».
Η αφήγηση λέει ότι τα χέρια του αποκαθίστανται και ο Ιεφωνίας πιστεύει στον Χριστό.
Αυτό εξηγεί μια λεπτομέρεια που συχνά βλέπουμε στην εικόνα της Κοιμήσεως: κάτω από την κλίνη εμφανίζεται ένας άνδρας με κομμένα χέρια και ένας άγγελος με ξίφος.
19. Η ταφή στη Γεθσημανή
Μετά την πομπή το σώμα της Θεοτόκου τοποθετείται στον τάφο στη Γεθσημανή.
Αργότερα ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός περιγράφει τη Θεοτόκο σαν νύφη που οδηγείται προς τον ιερό τόπο:
«οἷά τις νύμφη περικαλλὴς».
Νεοελληνικά
«Σαν κάποια πανέμορφη νύφη».
Η εικόνα του δεν είναι εικόνα πένθους με τη συνηθισμένη έννοια· η ταφή παρουσιάζεται ως είσοδος στη ζωή και τη δόξα.
20. Τρεις ημέρες στον τάφο
Εδώ φτάνουμε στο καίριο σημείο για τη Μετάσταση.
Στην παράδοση, μετά την ταφή οι Απόστολοι παραμένουν κοντά στον τάφο. Για τρεις ημέρες ακούγεται αγγελική δοξολογία από τον τόπο όπου βρίσκεται το σώμα. Κατόπιν η αγγελική ψαλμωδία παύει και η αφήγηση συνδέει αυτό το γεγονός με τη μεταφορά της Θεοτόκου στην ουράνια δόξα.
Αυτό είναι κρίσιμο ιστορικά: η αντίληψη για την σωματική μετάσταση εμφανίζεται στις αρχαίες παραδόσεις της Κοιμήσεως σε διάφορες μορφές, οι οποίες δεν είναι απολύτως ταυτόσημες μεταξύ τους.
21. Είναι παρών ο Απόστολος Θωμάς;
Εδώ υπάρχει μια ενδιαφέρουσα διάκριση μεταξύ της γνωστής λαϊκής αφήγησης και των αρχαιότερων κειμένων.
Η πολύ γνωστή διήγηση ότι ο Θωμάς έφθασε τρεις ημέρες αργότερα, ζήτησε να ανοίξουν τον τάφο και έτσι διαπιστώθηκε ότι το σώμα έλειπε δεν αποτελεί ενιαίο χαρακτηριστικό όλων των αρχαιότερων Dormition narratives. Υπάρχουν πολλές οικογένειες κειμένων και οι λεπτομέρειές τους διαφέρουν σημαντικά. Η σύγχρονη έρευνα διακρίνει, μεταξύ άλλων, τις παραδόσεις Palm of the Tree of Life, Bethlehem και Coptic.
22. Ιωάννης Δαμασκηνός — η θεολογική ερμηνεία
Με τον Ιωάννη τον Δαμασκηνό, τον 8ο αιώνα, περνάμε από τα απόκρυφα αφηγήματα στην ώριμη πατερική θεολογία της Κοιμήσεως.
Για τον Δαμασκηνό, το σώμα που έγινε κατοικητήριο του ίδιου του σαρκωμένου Λόγου δεν ήταν δυνατόν να παραμείνει τελικά στη φθορά. Γι’ αυτό η Κοίμηση δεν είναι απλώς ένας τιμημένος θάνατος αλλά μετάβαση από τον θάνατο στη ζωή. Η παράδοσή του ενσωματώνει πλέον τη μεταφορά στη Γεθσημανή και την ουράνια τιμή της Θεοτόκου.
Αυτό μας δίνει τελικά την ορθόδοξη ακολουθία: Η Καινή Διαθήκη σιωπά, ο Επιφάνιος ακόμη τον 4ο αιώνα λέει ότι κανείς δεν γνωρίζει με βεβαιότητα το τέλος της Μαρίας, ενώ από τον 5ο–7ο αιώνα οι διάφορες παραδόσεις της Dormitio γίνονται ολοένα σαφέστερες και στον Δαμασκηνό έχουμε πλέον την ώριμη ορθόδοξη θεολογική σύνθεση.
Παραθέτω τους τρεις Λόγους του Αγίου Ιωάννου του Δαμασκηνού «Εἰς τὴν Κοίμησιν», χωρίο προς χωρίο, με το αρχαίο ελληνικό και τη νεοελληνική μετάφραση.
Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός – «Θεοτόκος»
Πριν πάμε στην Κοίμηση, υπάρχει μια εξαιρετικά σαφής διατύπωση του αγίου Ιωάννη Δαμασκηνού για το γιατί η Μαρία ονομάζεται Θεοτόκος.
Στην Έκδοση ακριβή της Ορθοδόξου Πίστεως γράφει:
Πρωτότυπο
Θεοτόκον δὲ κυρίως καὶ ἀληθῶς τὴν ἁγίαν Μαρίαν ὀνομάζομεν.
Νεοελληνική μετάφραση
«Ονομάζουμε κυριολεκτικά και αληθινά την αγία Μαρία Θεοτόκο».
Και εξηγεί ότι ο τίτλος αυτός περιλαμβάνει ολόκληρο το μυστήριο της θείας οικονομίας: εκείνος που γεννήθηκε από αυτήν είναι Θεός και άνθρωπος.
Άρα:
Θεοτόκος σημαίνει τη γυναίκα που γέννησε κατά σάρκα το ένα και ίδιο Πρόσωπο του Θεού Λόγου, ο οποίος έγινε άνθρωπος.
Τρεις Λόγοι του Αγίου Ιωάννου του Δαμασκηνού «Εἰς τὴν Κοίμησιν»
Α΄ Λόγος εις την Κοίμηση
1. Η Θεοτόκος ως η αληθινή Κιβωτός
Πρωτότυπο
Σήμερον ἡ ἱερὰ καὶ ἔμψυχος κιβωτὸς τοῦ ζῶντος Θεοῦ, ἡ τὸν οἰκεῖον δημιουργὸν ἐν γαστρὶ χωρήσασα, ἀναπαύεται ἐν ναῷ Κυρίου, οὐ χειροποιήτῳ.
Νεοελληνική μετάφραση
Σήμερα η ιερή και έμψυχη Κιβωτός του ζωντανού Θεού, εκείνη που χώρεσε μέσα στην κοιλιά της τον ίδιο τον Δημιουργό της, αναπαύεται στον ναό του Κυρίου, τον αχειροποίητο.
2. Από την επίγεια στην ουράνια Ιερουσαλήμ
Πρωτότυπο
Σήμερον ἡ ζῶσα πόλις τοῦ Θεοῦ μετατίθεται ἀπὸ τῆς ἐπιγείου Ἱερουσαλὴμ εἰς τὴν ἄνω Ἱερουσαλήμ.
Νεοελληνική μετάφραση
Σήμερα η ζωντανή πόλη του Θεού μετατίθεται από την επίγεια Ιερουσαλήμ στην άνω, ουράνια Ιερουσαλήμ.
Εδώ ο Δαμασκηνός δεν μιλά απλώς για θάνατο, αλλά για μετάθεση/μετάβαση.
3. «Πῶς θανάτου γεύεται;»
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά ερωτήματα του Δαμασκηνού είναι πώς εκείνη που γέννησε τη Ζωή μπορεί να πεθάνει.
Πρωτότυπο
Πῶς οὖν θανάτου γεύεται ἡ τὴν ζωὴν πᾶσι βλαστήσασα;
Νεοελληνική μετάφραση
Πώς λοιπόν γεύεται τον θάνατο εκείνη που βλάστησε για όλους τη Ζωή;
Η απάντηση του Δαμασκηνού είναι ότι η Θεοτόκος υποτάσσεται στον φυσικό νόμο του θανάτου, όπως και ο Υιός της πέθανε κατά σάρκα, αλλά ο θάνατος αυτός δεν μπορεί να την κρατήσει.
4. Ο θάνατός της γίνεται «γέφυρα προς τη ζωή»
Πρωτότυπο
Ἀλλ᾽ ὥσπερ ὁ ἐξ αὐτῆς τεχθεὶς τῷ θανάτῳ ὑπέστη κατὰ σάρκα, οὕτω καὶ αὐτὴ τῷ παλαιῷ νόμῳ ὑποτάττεται.
Νεοελληνική μετάφραση
Αλλά όπως Εκείνος που γεννήθηκε από αυτήν υπέστη τον θάνατο κατά τη σάρκα, έτσι και η ίδια υποτάσσεται στον αρχαίο νόμο του θανάτου.
5. Το σώμα της δεν μένει στη φθορά
Η συνέχεια της σκέψης του είναι καθοριστική.
Πρωτότυπο
Ἀλλ᾽ ὁ θάνατος αὐτῇ γέφυρα πρὸς ζωὴν γίνεται.
Νεοελληνική μετάφραση
Αλλά ο θάνατος γίνεται γι’ αυτήν γέφυρα προς τη ζωή.
Εδώ βρίσκεται σε μία φράση ολόκληρη η ορθόδοξη θεολογία της Κοιμήσεως.
Δεν λέει δεν πέθανε, αλλά ότι πέθανε, αλλά ο θάνατος έγινε πέρασμα στη ζωή.
6. Η πύλη του ουρανού ανοίγει
Ο Δαμασκηνός γράφει:
Πρωτότυπο
Ἀνοίγονται οἱ οὐράνιοι πύλαι καὶ δέχονται τὸ τοῦ Θεοῦ χωρίον.
Νεοελληνική μετάφραση
Ανοίγουν οι πύλες του ουρανού και υποδέχονται εκείνη που έγινε κατοικητήριο του Θεού.
7. Η Μαρία ως Νέα Εύα
Ο Δαμασκηνός συνεχίζει μια παράδοση που, όπως είδαμε, υπάρχει ήδη στον Ιουστίνο και τον Ειρηναίο.
Πρωτότυπο
Ἡ τὸ ξύλον τῆς ζωῆς βλαστήσασα τὴν Εὔας παρακοὴν ἔλυσε καὶ τὸ τοῦ Ἀδὰμ θανάτου ἐπιτίμιον.
Νεοελληνική μετάφραση
Εκείνη που βλάστησε το δέντρο της Ζωής έλυσε την παρακοή της Εύας και την καταδίκη του Αδάμ στον θάνατο.
Η Θεοτόκος δεν παρουσιάζεται ως ανεξάρτητη σωτήρας. Το «δέντρο της Ζωής» είναι ο Χριστός που γεννήθηκε από αυτήν.
Β΄ Λόγος εις την Κοίμηση
Ο δεύτερος Λόγος είναι ίσως ο σημαντικότερος, επειδή περιλαμβάνει και την εκτενέστερη αναφορά στην παράδοση της ταφής και της Μεταστάσεως.
8. Ολόκληρη η κτίση εορτάζει
Πρωτότυπο
Πᾶσα φύσις τὴν τῆς Θεομήτορος μετάστασιν ἑορταζέτω.
Νεοελληνική μετάφραση
Ολόκληρη η φύση ας εορτάζει τη μετάσταση της Μητέρας του Θεού.
Η Κοίμηση είναι ο θάνατος· η Μετάσταση είναι το επόμενο θεολογικό στοιχείο της παράδοσης.
9. Πρόσκληση προς τον τάφο
Ένα από τα ωραιότερα χωρία:
Πρωτότυπο
Δεῦτε καὶ ἡμεῖς ἀπέλθωμεν μετ᾽ αὐτῆς· δεῦτε καὶ ἡμεῖς καταβῶμεν τῷ πόθῳ πρὸς τὸν τάφον.
Νεοελληνική μετάφραση
Ελάτε κι εμείς να πορευθούμε μαζί της· ελάτε κι εμείς με πόθο να κατεβούμε προς τον τάφο.
Η πρόσκληση δεν σταματά όμως στον τάφο. Ολόκληρος ο λόγος οδηγεί από τον τάφο προς την ουράνια ζωή.
10. Η κλίνη της Θεοτόκου
Πρωτότυπο
Κυκλώσωμεν τὴν ἱερωτάτην κλίνην.
Νεοελληνική μετάφραση
Ας περικυκλώσουμε την πανίερη κλίνη της.
11. Το σώμα που δέχθηκε τον Θεό
Ο Δαμασκηνός επιμένει πολύ στη σημασία του σώματος της Θεοτόκου.
Πρωτότυπο
Τὸ θεοδόχον σῶμα.
Νεοελληνική μετάφραση
Το σώμα που δέχθηκε τον Θεό.
12. «Ἔδει» να μεταφερθεί προς τον Υιό
Εκείνη που φιλοξένησε τον Υιό του Θεού στην κοιλία της έπρεπε τώρα να φιλοξενηθεί από Εκείνον στις ουράνιες σκηνές.
13. Η μετάθεση του σώματος
Ο άγιος Ιωάννης Δαμασκηνός διδάσκει ότι το ιερό σώμα της Θεοτόκου δεν παραμένει στον τάφο, αλλά μετατίθεται προς την ουράνια κατοικία.
Γι’ αυτό χρησιμοποιεί χαρακτηρισμούς όπως μετάστασις και περιγράφει τη Θεοτόκο ως μεταφερόμενη ἀπὸ γῆς πρὸς οὐρανόν.
14. Η παράδοση της Ιερουσαλήμ που επικαλείται ο Δαμασκηνός
Στον δεύτερο Λόγο ο Δαμασκηνός αναφέρεται σε παλαιότερη παράδοση σχετικά με τον αυτοκράτορα Μαρκιανό και την Πουλχερία. Σύμφωνα με την αφήγηση, ζητήθηκαν τα λείψανα της Θεοτόκου από τον πατριάρχη Ιεροσολύμων.
Η απάντηση ήταν ότι οι Απόστολοι συγκεντρώθηκαν, το σώμα ενταφιάστηκε στη Γεθσημανή, ακούγονταν αγγελικές υμνωδίες και όταν αργότερα ανοίχθηκε ο τάφος, το σώμα δεν βρέθηκε εκεί.
Αυτή είναι μια από τις πλέον σημαντικές μαρτυρίες που χρησιμοποιεί ο Δαμασκηνός για τη Μετάσταση.
15. Η Γεθσημανή
Η παράδοση τοποθετεί την ταφή στη Γεθσημανή.
Ο Δαμασκηνός αναφέρεται στον:
ἱερώτατον τῆς Γεθσημανῆς τόπον
δηλαδή:
τον ιερότατο τόπο της Γεθσημανής.
Ο τόπος αυτός συνδέεται έκτοτε σταθερά με την ορθόδοξη παράδοση του τάφου της Θεοτόκου.
16. Ο τάφος δεν κρατεί το σώμα
Αυτό είναι ο θεολογικός πυρήνας.
Ο τάφος δέχεται το σώμα αλλά δεν το κρατεί.
Ο Δαμασκηνός χρησιμοποιεί συνεχώς την αναλογία με τον Χριστό:
Χριστός → τάφος → Ανάσταση
Θεοτόκος → τάφος → Μετάσταση
Υπάρχει όμως θεμελιώδης διαφορά, αφού ο Χριστός ανασταίνεται με τη δική Του θεία δύναμη, ενώ η Θεοτόκος μετατίθεται με τη δύναμη του Θεού.
Γ΄ Λόγος εις την Κοίμηση
Ο τρίτος Λόγος είναι περισσότερο εγκωμιαστικός και θεολογικός.
17. Η Θεοτόκος εισέρχεται στα Άγια των Αγίων του ουρανού
Η εικόνα είναι ότι εκείνη που στη γη έγινε ο αληθινός ναός του Θεού τώρα εισέρχεται στον ουράνιο ναό.
Πρωτότυπο
Νῦν εἰς τὰ ἅγια τῶν ἁγίων εἰσέρχεται.
Νεοελληνική μετάφραση
Τώρα εισέρχεται στα Άγια των Αγίων.
18. Η Μητέρα πηγαίνει προς τον Υιό
Ολόκληρη η θεολογία του Δαμασκηνού μπορεί σχεδόν να συνοψιστεί στην ιδέα:
πρὸς τὸν Υἱὸν μετατίθεται
δηλαδή:
μετατίθεται προς τον Υιό της.
Η Κοίμηση συνεπώς δεν παρουσιάζεται ως χωρισμός αλλά ως επανένωση.
19. Ο άγιος Ιωάννης Δαμασκηνός απευθύνεται προσωπικά στη Θεοτόκο
Σε ένα εξαιρετικά χαρακτηριστικό σημείο στρέφεται προς εκείνη:
Φρούρει ἡμᾶς, Δέσποινα.
Νεοελληνικά
Φύλαγέ μας, Δέσποινα.
Και την παρακαλεί να οδηγεί τους πιστούς προς το θέλημα του Θεού.
Στο τέλος των λόγων του η Κοίμηση μετατρέπεται έτσι από ιστορικό γεγονός σε λειτουργική και εκκλησιαστική σχέση με τη Θεοτόκο.
Οι τρεις Λόγοι του Δαμασκηνού είναι αυθεντικά πατερικά κείμενα του 8ου αιώνα, όμως ο ίδιος ενσωματώνει παλαιότερες παραδόσεις της Dormitio που είχαν ήδη αναπτυχθεί επί αιώνες. Η ιστορική έρευνα τοποθετεί τις ομιλίες περίπου μεταξύ 730 και 750 και αναγνωρίζει ότι αξιοποιούν προγενέστερες ιεροσολυμιτικές και απόκρυφες παραδόσεις.
