Η ΑΠΟΦΑΣΗ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ
Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε ομόφωνα παραβίαση του άρθρου 6 § 1 της ΕΣΔΑ σε υπόθεση ποινικής καταδίκης προσφεύγοντος για σοβαρά αδικήματα σχετιζόμενα με τρομοκρατία, χωρίς το δικαστήριο που εξέδωσε την τελική καταδικαστική απόφαση να έχει εξετάσει τον βασικό μάρτυρα κατηγορίας. Ο προσφεύγων είχε αρχικά αθωωθεί για τα σοβαρότερα αδικήματα από δικαστήριο που είχε ακούσει τον μάρτυρα αυτοπροσώπως, αλλά μετά από αναίρεση καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη από δικαστήριο του οποίου κανείς δικαστής δεν είχε μετάσχει στην προηγούμενη διαδικασία ούτε είχε αντιληφθεί αμέσως τη συμπεριφορά του μάρτυρα. Το Δικαστήριο έκρινε ότι η αρχή της αμεσότητας παραβιάστηκε, καθώς η βλάβη δεν αποκαταστάθηκε από τα ανώτερα δικαστήρια.
ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ — ORHAN ŞAHİN ΚΑΤΑ ΤΟΥΡΚΙΑΣ (2024)
Η απόφαση Orhan Şahin κατά Τουρκίας αφορά την ποινική δίωξη του προσφεύγοντος για συμμετοχή σε βομβιστική επίθεση κατά αστυνομικών στις 17 Δεκεμβρίου 2011, στο πλαίσιο διαδήλωσης στο Doğubayazıt. Ο A.Y., ο οποίος αποπειράθηκε να ρίξει αυτοσχέδιο εκρηκτικό μηχανισμό, κατέθεσε στην αστυνομία ότι ο προσφεύγων τον είχε ενθαρρύνει να εκτελέσει την επίθεση. Κατά τη δίκη ενώπιον του Δικαστηρίου Erzurum, ο A.Y. ανακάλεσε εν μέρει τις δηλώσεις του σχετικά με τον προσφεύγοντα. Το δικαστήριο αυτό καταδίκασε τον προσφεύγοντα μόνο για συμμετοχή σε ένοπλη τρομοκρατική οργάνωση, αθωώνοντάς τον για τα σοβαρότερα αδικήματα.
Κατόπιν αναίρεσης, η υπόθεση παραπέμφθηκε στο Δικαστήριο Doğubayazıt, του οποίου κανείς δικαστής δεν είχε συμμετάσχει στην προηγούμενη ακροαματική διαδικασία ούτε είχε εξετάσει τον A.Y. Παρά το αίτημα του προσφεύγοντος να κληθεί ο A.Y. σε κατάθεση, το δικαστήριο απέρριψε το αίτημα αυτό. Καταδίκασε τον προσφεύγοντα σε ισόβια κάθειρξη για υπονόμευση της ενότητας του κράτους, αναπαράγοντας σχεδόν κατά λέξη την αιτιολογία του προηγούμενου δικαστηρίου, αφαιρώντας ωστόσο τη φράση «όπως διαπιστώθηκε βάσει της αρχής της αμεσότητας».
Το Δικαστήριο (Δεύτερο Τμήμα) διαπίστωσε ομόφωνα παραβίαση του άρθρου 6 § 1, κρίνοντας ότι τα εθνικά δικαστήρια δεν συμμορφώθηκαν με τις απαιτήσεις της αρχής της αμεσότητας. Η διαθεσιμότητα πρακτικών και η δυνατότητα άσκησης στοιχειωδών δικαιωμάτων υπεράσπισης δεν επαρκούσαν για να αποκαταστήσουν τη βλάβη, ενόψει του πρόχειρου τρόπου εξέτασης των καταθέσεων του A.Y. από το δικάσαν δικαστήριο.
Το Δικαστήριο (Δεύτερο Τμήμα) διαπίστωσε ομόφωνα παραβίαση του άρθρου 6 § 1 της ΕΣΔΑ. Έκρινε ότι τα εθνικά δικαστήρια δεν συμμορφώθηκαν με τις απαιτήσεις της αρχής της αμεσότητας, καθώς το Αρεστές Δικαστήριο Doğubayazıt — του οποίου κανείς δικαστής δεν είχε μετάσχει στην προηγούμενη ακροαματική διαδικασία — καταδίκασε τον προσφεύγοντα στηριζόμενο κυρίως στις καταθέσεις μάρτυρα τον οποίο δεν εξέτασε αυτοπροσώπως, απορρίπτοντας μάλιστα ρητώς το σχετικό αίτημα του προσφεύγοντος. Η διαθεσιμότητα πρακτικών και η δυνατότητα άσκησης στοιχειωδών υπερασπιστικών δικαιωμάτων δεν αρκούσαν για να αποκαταστήσουν τη βλάβη, ενόψει του πρόχειρου χαρακτήρα της εξέτασης των καταθέσεων του A.Y. Ούτε το Ανώτατο Ακυρωτικό ούτε το Συνταγματικό Δικαστήριο θεράπευσαν την ελάττωμα αυτό. Ως προς τη δίκαιη ικανοποίηση, το Δικαστήριο απέρριψε το αίτημα αποζημίωσης για περιουσιακή βλάβη ελλείψει αιτιώδους συνδέσμου και έκρινε ότι η διαπίστωση παραβίασης συνιστά από μόνη της επαρκή δίκαιη ικανοποίηση για ηθική βλάβη, ενόψει της δυνατότητας επανάληψης της δίκης κατ’ άρθρο 311 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας, και επιδίκασε 1.000 ευρώ για δικαστικά έξοδα και δαπάνες ενώπιον του Δικαστηρίου.
ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΑ ΤΗΣ ΥΠΟΘΕΣΗΣ ORHAN ŞAHİN ΚΑΤΑ ΤΟΥΡΚΙΑΣ
Ο προσφεύγων, γεννηθείς το 1990, κατοικεί στο Ağrı. Στις 17 Δεκεμβρίου 2011, κατά τη διάρκεια διαδήλωσης του BDP (Κόμμα Ειρήνης και Δημοκρατίας) στο Doğubayazıt, ο A.Y. αποπειράθηκε να ρίξει αυτοσχέδιο εκρηκτικό μηχανισμό κατά αστυνομικών, αλλά η συσκευή εξερράγη στο χέρι του. Στις αστυνομικές καταθέσεις του, ο A.Y. δήλωσε ότι οι E.E. και F.A. τον εξανάγκασαν να εκτελέσει την επίθεση, και ότι ο προσφεύγων τον ενθάρρυνε λέγοντάς του ότι θα τα καταφέρει.
Στην πρώτη δίκη ενώπιον του Τέταρτου Τμήματος του Δικαστηρίου Erzurum, ο A.Y. κατέθεσε αυτοπροσώπως. Ανακάλεσε εν μέρει τις δηλώσεις του ως προς τον προσφεύγοντα, δηλώνοντας αρχικά ότι ο προσφεύγων δεν ήταν παρών κατά την παράδοση της βόμβας, ακολούθως ότι ήταν παρών αλλά δεν είπε τίποτε. Μετά τη μεταφορά της αρμοδιότητας στο Δεύτερο Τμήμα, το δικαστήριο καταδίκασε τον προσφεύγοντα κατά πλειοψηφία για συμμετοχή σε ένοπλη τρομοκρατική οργάνωση (13 έτη και 6 μήνες), αθωώνοντάς τον για τα υπόλοιπα αδικήματα. Ο μειοψηφών δικαστής — ο μόνος που είχε εξετάσει αυτοπροσώπως τον A.Y. — υποστήριξε την πλήρη αθώωση.
Το Ανώτατο Ακυρωτικό Δικαστήριο αναίρεσε εν μέρει την απόφαση, κρίνοντας ότι ο προσφεύγων έπρεπε να καταδικαστεί και για τα αδικήματα για τα οποία είχε αθωωθεί. Η υπόθεση παραπέμφθηκε στο Δικαστήριο Doğubayazıt, το οποίο απέρριψε αίτημα εξέτασης του A.Y. και καταδίκασε τον προσφεύγοντα σε ισόβια κάθειρξη, αναπαράγοντας σχεδόν κατά λέξη την αιτιολογία του προηγούμενου δικαστηρίου. Το Συνταγματικό Δικαστήριο απέρριψε την ατομική προσφυγή ως προδήλως αβάσιμη.
ΕΦΑΡΜΟΣΤΕΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΕΣΔΑ
Άρθρο 6 § 1
ΤΟ ΣΤΡΑΣΒΟΥΡΓΟ ΑΠΟΦΑΣΙΖΕΙ…
Άρθρο 6 § 1 ΕΣΔΑ — Παραβίαση του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη (αρχή της αμεσότητας)
Το Δικαστήριο υπενθύμισε ότι η αρχή της αμεσότητας αποτελεί σημαντική εγγύηση στις ποινικές διαδικασίες, καθώς οι παρατηρήσεις του δικαστηρίου σχετικά με τη συμπεριφορά και την αξιοπιστία ενός μάρτυρα μπορεί να έχουν σημαντικές συνέπειες για τον κατηγορούμενο (Beraru κατά Ρουμανίας, αριθμ. προσφ. 40107/04, 18.03.2014· Cutean κατά Ρουμανίας, αριθμ. προσφ. 53150/12, 02.12.2014). Κατ’ αρχήν, η απόφαση σε ποινική υπόθεση πρέπει να εκδίδεται από δικαστές που ήταν παρόντες καθ’ όλη τη διάρκεια της διαδικασίας και της συλλογής αποδείξεων, χωρίς ωστόσο να αποκλείεται κάθε αλλαγή σύνθεσης εφόσον ληφθούν κατάλληλα μέτρα (Škaro κατά Κροατίας, αριθμ. προσφ. 6962/13, 06.12.2016).
Εφαρμόζοντας τις αρχές αυτές στην υπό κρίση υπόθεση, το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι: α) το Δικαστήριο Doğubayazıt στηρίχθηκε κυρίως στις καταθέσεις του A.Y. για την καταδίκη του προσφεύγοντος· β) κανείς δικαστής δεν είχε εξετάσει αυτοπροσώπως τον μάρτυρα αυτόν· γ) το αίτημα εξέτασής του απορρίφθηκε· δ) η αιτιολογία αναπαράχθηκε σχεδόν κατά λέξη από το προηγούμενο δικαστήριο, αφαιρουμένης μάλιστα της αναφοράς στην αρχή της αμεσότητας· ε) η βλάβη δεν αποκαταστάθηκε ούτε από τον Άρειο Πάγο ούτε από το Συνταγματικό Δικαστήριο.
Ιδιαίτερα σημαντική κρίθηκε η διαπίστωση ότι οι δικαστές που είχαν εξετάσει αυτοπροσώπως τον A.Y. κατέληξαν σε ουσιωδώς διαφορετικά συμπεράσματα — αθώωση ή μερική ενοχή — σε σχέση με τους δικαστές που δεν τον εξέτασαν και καταδίκασαν τον προσφεύγοντα για το σύνολο των αδικημάτων. Ομόφωνη διαπίστωση παραβίασης.
ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΗ ΣΚΕΨΗ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ (KEY PASSAGE)
«Η σημασία της αρχής της αμεσότητας, η οποία στην παρούσα υπόθεση θα απαιτούσε οι δικαστές που αποφάσισαν τελικά την υπόθεση να εξετάσουν αποδεικτικά στοιχεία από τον A.Y., επιβεβαιώνεται περαιτέρω από τη διαφορά στις παρατηρήσεις και τα συμπεράσματα στα οποία κατέληξαν οι δικαστές που είχαν εξετάσει αυτοπροσώπως τον A.Y. και εκείνοι που δεν τον εξέτασαν» (παρ. 60).
ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ ORHAN ŞAHİN ΚΑΤΑ ΤΟΥΡΚΙΑΣ
Εμπειρική επιβεβαίωση της αρχής της αμεσότητας: Η απόφαση αξιοποιεί ως εμπειρικό επιχείρημα τη σύγκριση μεταξύ των συμπερασμάτων δικαστών που εξέτασαν αυτοπροσώπως τον μάρτυρα (αθώωση/μερική ενοχή) και εκείνων που δεν τον εξέτασαν (πλήρης καταδίκη), αναδεικνύοντας τη σημασία της άμεσης αντίληψης στη δικαστική κρίση.
Αδυναμία θεραπείας μέσω πρακτικών: Το Δικαστήριο έκρινε ότι η διαθεσιμότητα πρακτικών και η δυνατότητα άσκησης στοιχειωδών υπερασπιστικών δικαιωμάτων δεν αποκαθιστούν αυτομάτως τη βλάβη, ιδίως όταν η αξιοπιστία του μάρτυρα αποτελεί κρίσιμο ζήτημα.
Απόρριψη ισχυρισμού περί τετραδικής αρμοδιότητας: Το Δικαστήριο διέκρινε σαφώς μεταξύ του ελέγχου συμμόρφωσης με την αρχή της αμεσότητας και της αξιολόγησης αποδείξεων ή εκτίμησης του αποτελέσματος της δίκης, απορρίπτοντας την ένσταση της Κυβέρνησης.
ΣΧΟΛΙΟ — ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ORHAN ŞAHİN ΚΑΤΑ ΤΟΥΡΚΙΑΣ
Η απόφαση αποτελεί ουσιώδη συμβολή στη νομολογία του ΕΔΔΑ σχετικά με τις εγγυήσεις δίκαιης δίκης κατά την αλλαγή σύνθεσης δικαστηρίου, ιδίως σε ποινικές υποθέσεις με αυστηρές ποινές.
Η αρχή της αμεσότητας και οι αυστηρές ποινές: Το Δικαστήριο υπενθύμισε ότι ο σεβασμός του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη πρέπει να διασφαλίζεται στον υψηλότερο δυνατό βαθμό ενόψει των βαρύτερων ποινών (Simeonovi κατά Βουλγαρίας [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], αριθμ. προσφ. 21980/04, 12.05.2017, παρ. 126). Η ισόβια κάθειρξη που επιβλήθηκε εν προκειμένω καθιστά την εφαρμογή της αρχής αυτής ιδιαιτέρως επιτακτική.
Οι αρχές της απόφασης Orhan Şahin έχουν άμεση εφαρμογή κατ’ αναλογία στις πειθαρχικές διαδικασίες κατά δικηγόρων: εφόσον η αξιοπιστία μαρτυρικών καταθέσεων αποτελεί κρίσιμο ζήτημα, η αρχή της αμεσότητας επιβάλλει να εξεταστούν οι μάρτυρες από το ίδιο το όργανο που αποφασίζει τελικά, ιδίως όταν η πειθαρχική κύρωση μπορεί να οδηγήσει σε διαγραφή από το μητρώο δικηγόρων.
Συγκριτική ανάλυση με νομολογία διεθνών οργάνων: Η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ, στο Γενικό Σχόλιο αριθ. 32 (2007) επί του άρθρου 14 ΔΣΑΠΔ, τονίζει ότι το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη περιλαμβάνει τη δυνατότητα εξέτασης μαρτύρων κατηγορίας. Το Διαμερικανικό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, στην υπόθεση Castillo Petruzzi κ.ά. κατά Περού της 30.05.1999 (Σειρά C αριθ. 52), έχει αναγνωρίσει ότι η αδυναμία εξέτασης μαρτύρων κατηγορίας συνιστά ουσιώδη παραβίαση δικονομικών εγγυήσεων.
ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ
Εδραίωση αντί διεύρυνσης: Η απόφαση εδραιώνει τη νομολογία Beraru-Cutean-Škaro χωρίς ωστόσο να προσθέτει νέα κριτήρια. Η εμπειρική σύγκριση μεταξύ δικαστών που εξέτασαν και δικαστών που δεν εξέτασαν τον μάρτυρα αποτελεί εύγλωττη αλλά ad hoc αιτιολόγηση, η οποία δεν θα είναι πάντοτε διαθέσιμη σε μελλοντικές υποθέσεις.
Δίκαιη ικανοποίηση – αναπομπή αντί αποζημίωσης: Το Δικαστήριο έκρινε ότι η πλέον κατάλληλη αποκατάσταση θα ήταν η επανάληψη της δίκης, χωρίς να επιδικάσει χρηματική αποζημίωση για ηθική βλάβη. Η λύση αυτή, αν και συνεπής με τη νομολογία (Yüksel Yalçınkaya κατά Τουρκίας [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], αριθμ. προσφ. 15669/20, 26.09.2023), εγείρει ερωτήματα ως προς την αποτελεσματικότητά της, ενόψει του χρόνου που έχει παρέλθει.
Συμπέρασμα: Η απόφαση Orhan Şahin κατά Τουρκίας αποτελεί σημαντική υπενθύμιση ότι η αρχή της αμεσότητας δεν αποτελεί τυπική δικονομική απαίτηση αλλά ουσιαστική εγγύηση δίκαιης δίκης, με ιδιαίτερη βαρύτητα στις υποθέσεις όπου η αξιοπιστία μαρτύρων είναι κρίσιμη και οι ποινές ιδιαιτέρως αυστηρές.
Σχετική νομολογία ΕΔΔΑ:
- Beraru v. Romania, 18.03.2014, Application no. 40107/04 • Cutean v. Romania, 02.12.2014, Application no. 53150/12 • Cerovšek and Božičnik v. Slovenia, 07.03.2017, Application nos. 68939/12 and 68949/12 • Škaro v. Croatia, 06.12.2016, Application no. 6962/13 • Simeonovi v. Bulgaria [GC], 12.05.2017, Application no. 21980/04 • Júlíus Þór Sigurþórsson v. Iceland, 16.07.2019, Application no. 38797/17 • Svanidze v. Georgia, 25.07.2019, Application no. 37809/08 • Murtazaliyeva v. Russia [GC], 18.12.2018, Application no. 36658/05 • Yüksel Yalçınkaya v. Türkiye [GC], 26.09.2023, Application no. 15669/20 • Müller-Hartburg v. Austria, 19.02.2013, Application no. 12818/09 • Ramos Nunes de Carvalho e Sá v. Portugal [GC], 06.11.2018, Application nos. 55391/13, 57728/13 and 74041/13 • Oleksandr Volkov v. Ukraine, 09.01.2013, Application no. 21722/11 • Lazu v. the Republic of Moldova, 05.07.2016, Application no. 46182/08
