ΑΠΟΦΑΣΗ
Alexandru Pătrașcu (Patrascu) κατά Ρουμανίας της 07.01.2025 (προσφ. αριθ. 1847/21)
Βλ. εδώ
ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Ο προσφεύγων, μηχανικός πληροφορικής κατά κύριο επάγγελμα, είναι γνωστός ως παθιασμένος λάτρης της όπερας και της κλασικής μουσικής. Δημοσιεύει τακτικά άρθρα και σχόλια στη σελίδα του στο Facebook, στο ιστολόγιό του με τίτλο «Περί Όπερας» καθώς και σε διεθνή περιοδικά, όπως το βρετανικό «Opera». Το 2016, το ιστολόγιό του βραβεύθηκε ως «Καλύτερο Πολιτιστικό Blog» στα Elle Blogging Awards.
Την ίδια χρονιά, ξέσπασε σκάνδαλο στην Εθνική Όπερα του Βουκουρεστίου, στο πλαίσιο του οποίου υπάλληλοι διαδήλωσαν ζητώντας την απομάκρυνση αλλοδαπών καλλιτεχνών. Η σύγκρουση οδήγησε σε αλλαγές στη διεύθυνση, ακύρωση παραστάσεων και παραίτηση του Υπουργού Πολιτισμού. Ο προσφεύγων κάλυψε τα γεγονότα στη σελίδα του στο Facebook και στο ιστολόγιό του επί περίπου τρεις μήνες, επικρίνοντας τη στάση ορισμένων καλλιτεχνών, μεταξύ των οποίων η σοπράνο I.I. και ο μαέστρος T.S.
Τον Ιούλιο του 2016, οι I.I. και T.S. άσκησαν αγωγή ζητώντας τη διαγραφή δυσφημιστικών σχολίων και την καταβολή αποζημίωσης. Το πρωτοβάθμιο δικαστήριο δέχθηκε την αγωγή χωρίς να προσδιορίσει ποια σχόλια προέρχονταν από τον προσφεύγοντα και ποια από τρίτους. Το Εφετείο αναγνώρισε 41 δημοσιεύσεις ως επίμαχες, έκρινε ότι 19 εντάσσονταν στα όρια της ελευθερίας έκφρασης, ενώ 22 τα υπερέβαιναν. Από αυτές, τέσσερις προέρχονταν από τον ίδιο τον προσφεύγοντα: «τυχοδιώκτες μικρών θέσεων στα πάρκα», «στρατιά εθνικιστών πιθήκων», «τετρακόσιοι χιμπατζήδες που έμαθαν να υπογράφουν» και «ξενόφοβοι». Για τα σχόλια τρίτων, το Εφετείο έκρινε ότι ο προσφεύγων ευθύνεται λόγω παράλειψης διαγραφής τους μετά την κοινοποίηση της αγωγής, επικαλούμενο τα «τοπικά έθιμα της πλατφόρμας Facebook». Το Ανώτατο Ακυρωτικό επικύρωσε την απόφαση, επικαλούμενο την απόφαση Delfi AS κατά Εσθονίας του ΕΔΔΑ.
Το ΕΔΔΑ εξέτασε την προσφυγή υπό το πρίσμα του άρθρου 10. Όσον αφορά τα δικά του σχόλια, το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι τα εθνικά δικαστήρια δεν προέβησαν σε πραγματική στάθμιση των αντιτιθέμενων συμφερόντων. Δεν εξετάστηκε αν τα σχόλια συνεισέφεραν σε δημόσιο διάλογο, αν αποτελούσαν κρίσεις αξίας θεμελιωμένες σε πραγματικά περιστατικά, ούτε η αναλογικότητα της αποζημίωσης και ο αποτρεπτικός χαρακτήρας της καταδίκης.
Όσον αφορά τα σχόλια τρίτων, το Δικαστήριο έκρινε ότι η νομική βάση της επέμβασης δεν καθόριζε με επαρκή σαφήνεια την έκταση και τις λεπτομέρειες άσκησης του δικαιώματος της ελευθερίας έκφρασης του προσφεύγοντος μέσω του ανοίγματος της σελίδας του στο Facebook σε σχόλια τρίτων. Κάθε δικαστική βαθμίδα κατέληξε σε διαφορετική αιτιολογία. Το πρωτοβάθμιο δικαστήριο τον εξομοίωσε με συντονιστή τηλεοπτικής εκπομπής, το Εφετείο επικαλέστηκε τα «τοπικά έθιμα του Facebook», ενώ το Ακυρωτικό τον χαρακτήρισε «πάροχο περιεχομένου». Ο προσφεύγων δεν μπόρεσε να απολαύσει τον βαθμό προστασίας που απαιτεί η αρχή του κράτους δικαίου σε μια δημοκρατική κοινωνία.
Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 10 της ΕΣΔΑ τόσο για τα ίδια σχόλια του προσφεύγοντος όσο και για τα σχόλια τρίτων. Επιδίκασε 2.853 ευρώ για αποζημίωση, 7.800 ευρώ για ηθική βλάβη και 6.152 ευρώ για δικαστικά έξοδα.
ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΑ
Ο προσφεύγων γεννήθηκε το 1970 και κατοικεί στο Ploiești της Ρουμανίας. Ως μηχανικός πληροφορικής και παθιασμένος λάτρης της όπερας, δημοσιεύει τακτικά κριτικές στη σελίδα του στο Facebook, στο ιστολόγιό του και σε διεθνή περιοδικά. Από το 2015, άρθρα του αναδημοσιεύονται στην ηλεκτρονική έκδοση της εφημερίδας «Adevarul».
Το 2016, ξέσπασε σκάνδαλο στην Εθνική Όπερα του Βουκουρεστίου. Υπάλληλοι διαδήλωσαν κατά της πρόσληψης ξένων καλλιτεχνών, μεταξύ των οποίων ο χορογράφος J.K. και η χορεύτρια A.C. Ακολούθησαν αλλαγές στη διεύθυνση, απεργίες και ακυρώσεις παραστάσεων. Ο προσφεύγων κάλυψε τα γεγονότα στη σελίδα του στο Facebook κατά την περίοδο Απριλίου-Ιουνίου 2016, επικρίνοντας τη στάση ορισμένων καλλιτεχνών.
Τον Ιούλιο του 2016, η σοπράνο I.I. και ο μαέστρος T.S. άσκησαν αγωγή ζητώντας διαγραφή σχολίων και αποζημίωση. Το πρωτοβάθμιο δικαστήριο έκανε δεκτή την αγωγή και καταδίκασε τον προσφεύγοντα σε αποζημίωση 20.000 RON σε καθέναν. Το Εφετείο μείωσε την αποζημίωση σε 8.000 RON για την I.I. και 4.000 RON για τον T.S. Το Ανώτατο Ακυρωτικό απέρριψε την αναίρεση.
ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ
Άρθρο 10
ΤΟ ΣΤΡΑΣΒΟΥΡΓΟ ΑΠΟΦΑΣΙΖΕΙ…
Άρθρο 10 – Ίδια σχόλια του προσφεύγοντος
Το Δικαστήριο υπενθύμισε ότι η ελευθερία έκφρασης αποτελεί θεμελιώδη βάση της δημοκρατικής κοινωνίας και ότι προστατεύονται ακόμη και απόψεις που προσβάλλουν ή σοκάρουν. Κατά την εξέταση επέμβασης στο δικαίωμα αυτό, πρέπει να σταθμίζονται η συμβολή σε δημόσιο διάλογο, η φήμη του θιγόμενου, το περιεχόμενο και η μορφή της δημοσίευσης, καθώς και η φύση και το ύψος των κυρώσεων.
Εν προκειμένω, το πρωτοβάθμιο δικαστήριο δεν προσδιόρισε τα σχόλια του προσφεύγοντος. Το Εφετείο, αν και περιέγραψε το πλαίσιο, δεν το αξιοποίησε για να εξετάσει αν τα σχόλια συνεισέφεραν σε δημόσιο διάλογο ή αν αποτελούσαν κρίσεις αξίας. Επιπλέον, δεν εξέτασε τον αποτρεπτικό χαρακτήρα της καταδίκης στην ελευθερία έκφρασης. Οι αρχές απέτυχαν να αποδείξουν ότι η καταδίκη ανταποκρινόταν σε «επιτακτική κοινωνική ανάγκη» και ήταν αναλογική.
Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 10.
Άρθρο 10 – Σχόλια τρίτων
Το Δικαστήριο εξέτασε αν η επέμβαση ήταν «προβλεπόμενη από τον νόμο». Τα άρθρα 1349 και 1357 του Αστικού Κώδικα περί αδικοπρακτικής ευθύνης δεν περιείχαν καμία ένδειξη για υποχρέωση παρακολούθησης σχολίων τρίτων σε σελίδα Facebook.
Κάθε δικαστική βαθμίδα κατέληξε σε διαφορετική αιτιολογία: το πρωτοβάθμιο δικαστήριο εξομοίωσε τον προσφεύγοντα με τηλεοπτικό συντονιστή, το Εφετείο επικαλέστηκε τα «τοπικά έθιμα του Facebook» και τους όρους χρήσης της πλατφόρμας, ενώ το Ακυρωτικό τον χαρακτήρισε «πάροχο περιεχομένου» επικαλούμενο την απόφαση Delfi AS. Αυτή η νομολογιακή δημιουργία δεν παρείχε σαφή και συνεκτική νομική βάση.
Η νομική βάση δεν καθόριζε με επαρκή σαφήνεια την έκταση και τους όρους άσκησης της ελευθερίας έκφρασης του προσφεύγοντος. Η επέμβαση δεν ήταν «προβλεπόμενη από τον νόμο».
Διαπιστώθηκε παραβίαση του άρθρου 10.
ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΗ ΦΡΑΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ
«Η νομική βάση της επίδικης επέμβασης δεν καθόριζε την έκταση και τις λεπτομέρειες άσκησης από τον προσφεύγοντα του δικαιώματός του στην ελευθερία έκφρασης, μέσω του ανοίγματος της σελίδας του στο Facebook σε σχόλια τρίτων, με επαρκή σαφήνεια ώστε να του επιτρέψει να απολαύσει τον βαθμό προστασίας που απαιτεί η υπεροχή του δικαίου σε μια δημοκρατική κοινωνία» (παρ. 133).
ΣΧΟΛΙΟ
Η απόφαση αποτελεί σημαντική εξέλιξη στη νομολογία του ΕΔΔΑ σχετικά με την ευθύνη απλών χρηστών μέσων κοινωνικής δικτύωσης για σχόλια τρίτων.
Η απόφαση εντάσσεται στην εξελισσόμενη νομολογία που ξεκίνησε με την υπόθεση Delfi AS κατά Εσθονίας [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης] της 16.06.2015 με αριθμ. προσφ. 64569/09, όπου κρίθηκε ότι μεγάλη ειδησεογραφική πύλη ευθύνεται για δυσφημιστικά σχόλια χρηστών. Η νομολογία αναπτύχθηκε στις υποθέσεις MTE και Index.hu Zrt κατά Ουγγαρίας της 02.02.2016 με αριθμ. προσφ. 22947/13 και Pihl κατά Σουηδίας της 07.02.2017 με αριθμ. προσφ. 74742/14. Πιο πρόσφατα, στην υπόθεση Sanchez κατά Γαλλίας [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης] της 15.05.2023 με αριθμ. προσφ. 45581/15, το ΕΔΔΑ έκρινε ότι η ποινική καταδίκη πολιτικού για μη άμεση διαγραφή ρατσιστικών σχολίων στο Facebook του δεν παραβίασε το άρθρο 10, θέτοντας αυξημένες υποχρεώσεις για δημόσια πρόσωπα.
Η παρούσα υπόθεση διακρίνεται από την Sanchez σε κρίσιμα σημεία. Ο προσφεύγων δεν είναι πολιτικός αλλά απλός χρήστης, δεν υπήρχε ρητορική μίσους, και η εσωτερική νομοθεσία δεν προέβλεπε σαφώς την ευθύνη του.
Συγκριτική Ανάλυση με νομολογία διεθνών οργάνων
Η προσέγγιση του ΕΔΔΑ συνάδει με τις θέσεις διεθνών οργάνων. Ο Ειδικός Εισηγητής του ΟΗΕ για την ελευθερία έκφρασης, στην έκθεσή του A/HRC/17/27 της 16.05.2011, τόνισε ότι η λογοκρισία δεν πρέπει να ανατίθεται σε ιδιώτες και ότι κανείς δεν θα πρέπει να θεωρείται υπεύθυνος για περιεχόμενο του οποίου δεν είναι συντάκτης.
Οι Αρχές της Μανίλα για την ευθύνη διαμεσολαβητών (2014), που συντάχθηκαν από οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, δεν περιλαμβάνουν τους απλούς χρήστες μέσων κοινωνικής δικτύωσης στον ορισμό των διαμεσολαβητών.
Η Σύσταση CM/Rec (2018) 2 της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης για τους ρόλους και τις ευθύνες των διαμεσολαβητών του διαδικτύου διακρίνει μεταξύ επαγγελματικών πλατφορμών και απλών χρηστών.
ΚΡΙΤΙΚΗ
Η απόφαση είναι δογματικά σημαντική διότι αποσαφηνίζει ότι η απόφαση Delfi δεν εφαρμόζεται αυτομάτως σε απλούς χρήστες μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Θέτει ως θεμελιώδη προϋπόθεση την ύπαρξη σαφούς νομικής βάσης που οφείλει να καθορίζει επακριβώς τις υποχρεώσεις του χρήστη.
Ταυτόχρονα παραμένει ατελής, διότι το Δικαστήριο δεν εξήγησε τη διαφορετική έκβαση σε σχέση με την Sanchez. Δεν διευκρίνισε τα κριτήρια διάκρισης μεταξύ ενός πολιτικού με δημόσιο λογαριασμό και ενός απλού χρήστη που αγαπά την όπερα. Η απουσία σαφών κατευθύνσεων δημιουργεί αβεβαιότητα για μελλοντικές υποθέσεις.
Η υπόθεση αναδεικνύει μια βαθύτερη ένταση στο δίκαιο της ψηφιακής εποχής: πώς συμφιλιώνεται η προστασία της φήμης με την ανάγκη διατήρησης ανοιχτών χώρων διαλόγου; Η απάντηση του ΕΔΔΑ είναι ότι, απουσία σαφών νομικών κανόνων, η ευθύνη δεν μπορεί να μετακυλίεται στον απλό χρήστη. Αυτή η θέση, αν και εύλογη, αφήνει τους νομοθέτες με το δύσκολο έργο να χαράξουν τα όρια μεταξύ ευθύνης και ελευθερίας στον ψηφιακό κόσμο.
Συμπερασματικά, η Pătrașcu αποτελεί χρήσιμο προηγούμενο για την προστασία απλών χρηστών μέσων κοινωνικής δικτύωσης, αλλά ταυτόχρονα καταδεικνύει ότι η νομολογία του ΕΔΔΑ παραμένει ρευστή, σαν ένα εργοτάξιο υπό κατασκευή, όπου κάθε νέα υπόθεση προσθέτει ένα τούβλο χωρίς ακόμη να ολοκληρώνει το οικοδόμημα.
