ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΑΠΟΦΑΣΗΣ
Σχηματισμός: Τέταρτο Τμήμα, επταμελής σύνθεση.
Οριστικοποίηση: Η απόφαση κατέστη οριστική στις 21.10.2020, κατ’ άρθρο 44 § 2 ΕΣΔΑ. Η δημοσιευθείσα εκδοχή διορθώθηκε στις 11.08.2020 κατ’ άρθρο 81 του Κανονισμού του Δικαστηρίου.
Κρίσιμες διατάξεις: άρθρο 2 ΕΣΔΑ, υπό το δικονομικό του σκέλος, άρθρο 35 § 1 ΕΣΔΑ και άρθρο 41 ΕΣΔΑ.
Αντικείμενο: Η αποτελεσματικότητα του δικαστικού συστήματος μετά την ανθρωποκτονία του αδελφού του προσφεύγοντος, τόσο ως προς τη συμμετοχή του τελευταίου στην ποινική έρευνα όσο και, κυρίως, ως προς την απόλυτη αδυναμία του να ζητήσει χρηματική αποκατάσταση της μη περιουσιακής ζημίας που είχε υποστεί. Ο αποκλεισμός στηριζόταν σε δεσμευτική εθνική νομολογία, κατά την οποία μόνον οι γονείς, τα τέκνα και ο σύζυγος του θανόντος μπορούσαν να αξιώσουν τέτοια αποκατάσταση.
Διατακτικό: Ομόφωνη διαπίστωση παραβίασης του άρθρου 2 ΕΣΔΑ υπό το δικονομικό του σκέλος.
Δίκαιη ικανοποίηση: 12.000 ευρώ για ηθική βλάβη και 3.200 ευρώ για δικαστικά έξοδα και δαπάνες, από τα οποία 613 ευρώ καταβλητέα στον προσφεύγοντα και 2.587 ευρώ στους δικηγόρους του. Απόρριψη λοιπού αιτήματος.
ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Οι βουλγαρικές αρχές διερεύνησαν αποτελεσματικά την ανθρωποκτονία του αδελφού του προσφεύγοντος, εντόπισαν τον δράστη και επέτυχαν την καταδίκη του σε δεκαετή κάθειρξη. Το ΕΔΔΑ έκρινε επίσης ότι, παρά την άρνηση να αναγνωρισθεί στον προσφεύγοντα η ιδιότητα του ιδιώτη κατηγόρου και του πολιτικώς ενάγοντος, αυτός είχε συνδεθεί επαρκώς με την προδικαστική έρευνα. Δεν διαπιστώθηκε επομένως παραβίαση ως προς την αποτελεσματικότητα της έρευνας ή τη συμμετοχή του σε αυτήν.
Διαπιστώθηκε, όμως, παραβίαση του δικονομικού σκέλους του άρθρου 2, επειδή η εθνική έννομη τάξη απέκλειε τον προσφεύγοντα αυτομάτως και απολύτως από κάθε δυνατότητα να αξιώσει χρηματική αποκατάσταση για τη μη περιουσιακή ζημία από τον θάνατο του αδελφού του, χωρίς εξατομικευμένη εξέταση της στενότητας του δεσμού τους. Ο προσφεύγων ήταν, σύμφωνα με τα στοιχεία της δικογραφίας, το μοναδικό μέλος της οικογένειας και ο μοναδικός κληρονόμος του θανόντος και διατηρούσε στενή σχέση μαζί του.
Η απόφαση δεν καθιερώνει αυτόματη αποζημίωση κάθε αδελφού. Επιβάλλει, υπό τις συγκεκριμένες περιστάσεις, να μην αποκλείονται εκ των προτέρων τα εγγύτερα μέλη της οικογένειας από τη δυνατότητα να αποδείξουν την πραγματική έκταση του δεσμού και της βλάβης τους.
ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ
Ο προσφεύγων εντόπισε τον αδελφό του νεκρό στην αυλή της οικίας του τον Ιανουάριο του 2014 και ειδοποίησε την αστυνομία. Εξετάστηκε από την ανακρίτρια και ενημερώθηκε για τα δικαιώματά του ως θύματος, ενώ απέκτησε πρόσβαση στη δικογραφία, παρουσία δικηγόρου, για περίπου μία ώρα. Υποστήριξε ότι από την οικία του αδελφού του είχαν εξαφανιστεί διάφορα αντικείμενα και ζώα και ζήτησε να διερευνηθεί εάν η ανθρωποκτονία είχε ληστρικό κίνητρο ή εάν εμπλέκονταν άλλα πρόσωπα. Ενώπιον του ΕΔΔΑ υποστήριξε ότι είχε μετάσχει, τουλάχιστον στο αρχικό στάδιο, μόνον ως μάρτυρας.
Οι ερευνητικές και δικαστικές αρχές εξέτασαν τις εκδοχές αυτές, αλλά δεν εντόπισαν αποδεικτικά στοιχεία που να τις επιβεβαιώνουν. Τα εθνικά δικαστήρια απέρριψαν τα αιτήματα παράστασής του, διότι η δεσμευτική νομολογία του παλαιού Ανωτάτου Δικαστηρίου περιόριζε τα πρόσωπα που μπορούσαν να λάβουν αποκατάσταση για μη περιουσιακή ζημία στους γονείς, στα τέκνα και στον σύζυγο του θανόντος, τα αδέλφια αποκλείονταν από τον κύκλο αυτό, η δε προβαλλόμενη περιουσιακή ζημία από την εξαφάνιση αντικειμένων δεν απέρρεε από την ανθρωποκτονία για την οποία είχε γίνει η παραπομπή.
Το ΕΔΔΑ διαχώρισε δύο διαφορετικά ζητήματα: αφενός τη δυνατότητα ουσιαστικής συμμετοχής του προσφεύγοντος στην έρευνα και αφετέρου τη δυνατότητά του να ζητήσει αποκατάσταση της μη περιουσιακής ζημίας. Ως προς το πρώτο, έκρινε ότι είχε συνδεθεί επαρκώς με την έρευνα και ότι δεν υπήρξε παραβίαση. Ως προς το δεύτερο, έκρινε ότι η απόλυτη απουσία οποιασδήποτε δικαστικής οδού δεν ήταν συμβατή με την υποχρέωση εγκαθίδρυσης αποτελεσματικού δικαστικού συστήματος.
Η ΣΥΝΕΙΣΦΟΡΑ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ
Η συμβολή της απόφασης έγκειται στην περαιτέρω συγκεκριμενοποίηση της έννοιας της «προσήκουσας αποκατάστασης» στο πλαίσιο του δικονομικού σκέλους του άρθρου 2. Η αποτελεσματικότητα της ποινικής διερεύνησης, η απόδοση ποινικής ευθύνης και η διαθεσιμότητα κατάλληλης αποκατάστασης αποτελούν διαφορετικές, αλλά αλληλένδετες, παραμέτρους του συνολικού ελέγχου του δικαστικού συστήματος.
Η απόφαση δεν αναγνωρίζει αυτοτελές συμβατικό δικαίωμα χρηματικής αποζημίωσης σε κάθε περίπτωση θανάτου ούτε επιβάλλει συγκεκριμένο κατάλογο δικαιούχων. Ελέγχει, όμως, εάν το εθνικό σύστημα αποκλείει απολύτως ένα πρόσωπο το οποίο, βάσει της πραγματικής οικογενειακής του σχέσης, μπορεί να ανήκει στα εγγύτερα μέλη της οικογένειας.
Το κρίσιμο ελάττωμα του βουλγαρικού δικαίου δεν ήταν απλώς ότι δεν περιελάμβανε ρητά τα αδέλφια στον συνήθη κύκλο δικαιούχων, αλλά ότι δεν άφηνε καμία δυνατότητα εξατομικευμένης εξέτασης της σχέσης τους με τον θανόντα και της πραγματικής βλάβης που είχαν υποστεί.
ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ
Στις 25 Ιανουαρίου 2014 ο προσφεύγων εντόπισε τον αδελφό του νεκρό στην αυλή της οικίας του, σε χωριό της περιφέρειας Βράτσα, και ειδοποίησε την αστυνομία. Δύο μάρτυρες κατέθεσαν ότι είχαν δει τον γείτονα G.V. να φιλονικεί με το θύμα και να το χτυπά με ξύλο. Στις 28 Ιανουαρίου 2014 ο G.V. συνελήφθη και του απαγγέλθηκε κατηγορία για ανθρωποκτονία.
Ο προσφεύγων εξετάστηκε στις 25 και 27 Ιανουαρίου 2014 και ενημερώθηκε για τα δικαιώματά του ως θύματος. Στις 6 Φεβρουαρίου 2014 ενημερώθηκε και για τα δικαιώματά του ως μέλους της οικογένειας θύματος εγκλήματος.
Στις 23 Μαΐου 2014 κατέθεσε ότι είχαν εξαφανιστεί από την οικία του αδελφού του κινητό τηλέφωνο, τηλεόραση, ραδιόφωνο, κουπόνια αγορών και περίπου είκοσι κατσίκες. Στις 8 Ιουλίου 2014 έλαβε γνώση ολόκληρης της δικογραφίας, με τη συνδρομή δικηγόρου, για περίπου μία ώρα και διατύπωσε αντιρρήσεις ως προς την πληρότητα της έρευνας σχετικά με τα αντικείμενα αυτά.
Στις 14 Ιουλίου 2014 η ανακρίτρια περάτωσε την έρευνα και εισηγήθηκε την παραπομπή του G.V. για ανθρωποκτονία. Επισήμανε ότι το κινητό τηλέφωνο είχε εντοπιστεί στην κατοχή τρίτου προσώπου και ότι τα λοιπά αντικείμενα δεν είχαν βρεθεί παρά τις έρευνες.
Στις 31 Ιουλίου 2014 ο προσφεύγων απευθύνθηκε στην εισαγγελία εφετών Σόφιας. Υποστήριξε ότι η έρευνα ήταν ελλιπής και ζήτησε τον επαναχαρακτηρισμό των πράξεων ως διακεκριμένης κλοπής συνοδευόμενης από ανθρωποκτονία.
Στις 3 Οκτωβρίου 2014 η περιφερειακή εισαγγελία Βράτσα έκρινε ότι ο προσφεύγων δεν μπορούσε να αναγνωρισθεί ως θύμα κατά την έννοια της οικείας εθνικής νομοθεσίας, επειδή ο κύκλος των κληρονόμων που είχαν υποστεί αποκαταστάσιμη μη περιουσιακή ζημία περιοριζόταν, σύμφωνα με τις δεσμευτικές ερμηνευτικές αποφάσεις του παλαιού Ανωτάτου Δικαστηρίου, στους συζύγους, στους γονείς και στα τέκνα.
Κατά την πρώτη συνεδρίαση της ποινικής δίκης, την 1η Δεκεμβρίου 2014, ο προσφεύγων ζήτησε να παρασταθεί ως ιδιώτης κατήγορος και πολιτικώς ενάγων. Το περιφερειακό δικαστήριο διαπίστωσε ότι ήταν ο μοναδικός κληρονόμος του θανόντος, έκρινε όμως ότι δεν ανήκε στον αναγνωριζόμενο στενό οικογενειακό κύκλο. Απέρριψε επίσης την αξίωση για τα εξαφανισθέντα αντικείμενα, επειδή η προβαλλόμενη ζημία δεν απέρρεε από την πράξη της ανθρωποκτονίας για την οποία είχε παραπεμφθεί ο κατηγορούμενος.
Με την έφεσή του ο προσφεύγων υπογράμμισε ότι ήταν ο μοναδικός κληρονόμος, ότι διατηρούσε στενή σχέση με τον αδελφό του, τον συναντούσε τακτικά και τον υποστήριζε οικονομικά. Στις 5 Ιανουαρίου 2015 το Εφετείο Σόφιας επικύρωσε την απόρριψη ως προς την ιδιότητα του ιδιώτη κατηγόρου και έκρινε απαράδεκτη την προσφυγή κατά της άρνησης αναγνώρισής του ως πολιτικώς ενάγοντος, δεδομένου ότι το συγκεκριμένο μέρος της πρωτοβάθμιας απόφασης δεν υπόκειτο σε έφεση.
Στις 19 Ιανουαρίου 2015 ο G.V. καταδικάστηκε σε δεκαετή κάθειρξη. Τα ανώτερα εθνικά δικαστήρια έκριναν ότι η έρευνα ήταν πλήρης, ότι δεν αποδεικνυόταν η εμπλοκή τρίτων και ότι η πρόθεση ανθρωποκτονίας συναγόταν από την ένταση των χτυπημάτων. Η καταδίκη κατέστη αμετάκλητη στις 9 Οκτωβρίου 2015.
Ο προσφεύγων προσέφυγε στο ΕΔΔΑ στις 18 Ιουνίου 2015.
ΤΟ ΕΔΔΑ ΑΠΟΦΑΣΙΖΕΙ
Άρθρο 2 ΕΣΔΑ. Δικονομικές υποχρεώσεις
Παραδεκτό
Η Κυβέρνηση προέβαλε δύο ενστάσεις.
Εξάμηνη (τότε) προθεσμία. Η Κυβέρνηση υποστήριξε ότι ως τελευταία εσωτερική απόφαση έπρεπε να θεωρηθεί η διάταξη της 1ης Δεκεμβρίου 2014, επειδή η έφεση του προσφεύγοντος δεν είχε εύλογη προοπτική επιτυχίας.
Το ΕΔΔΑ υπενθύμισε ότι η άσκηση ενδίκου μέσου καταδικασμένου εξαρχής σε αποτυχία δεν μεταθέτει την έναρξη της προθεσμίας. Διαπίστωσε, όμως, ότι η προσφυγή κατά της άρνησης αναγνώρισης της ιδιότητας του ιδιώτη κατηγόρου προβλεπόταν ρητώς από το άρθρο 271 § 6 του βουλγαρικού ΚΠΔ. Το Εφετείο είχε την εξουσία να εξαφανίσει την πρωτόδικη διάταξη, ενώ, προκειμένου να αποφανθεί, έπρεπε να εξετάσει και εάν ο προσφεύγων μπορούσε να θεωρηθεί πρόσωπο που είχε υποστεί αποκαταστάσιμη ζημία.
Κατά συνέπεια, η έφεση δεν ήταν ούτε απρόσφορη ούτε καταδικασμένη εξαρχής σε αποτυχία και η προσφυγή στο ΕΔΔΑ είχε ασκηθεί εμπροθέσμως. (Σημείωση του συντάκτη: η προθεσμία είναι πλέον τετράμηνη, μετά την έναρξη ισχύος του 15ου Πρωτοκόλλου.)
Εξάντληση των εσωτερικών ενδίκων μέσων. Η Κυβέρνηση υποστήριξε ότι ο προσφεύγων μπορούσε να ασκήσει αγωγή ενώπιον των πολιτικών δικαστηρίων μετά την έναρξη της ερμηνευτικής διαδικασίας το 2016 και ιδίως μετά την ερμηνευτική απόφαση της 21ης Ιουνίου 2018, η οποία διεύρυνε τον κύκλο των δικαιούχων.
Το ΕΔΔΑ επανέλαβε ότι η εξάντληση εκτιμάται, κατά κανόνα, με βάση την κατάσταση που υπήρχε κατά τον χρόνο άσκησης της προσφυγής. Η προσφυγή είχε κατατεθεί τον Ιούνιο του 2015, τρία έτη πριν από τη μεταστροφή της εθνικής νομολογίας, και η Κυβέρνηση δεν επικαλέστηκε ιδιαίτερες περιστάσεις που να δικαιολογούν απόκλιση από τον κανόνα αυτό.
Η ένσταση απορρίφθηκε και η προσφυγή κηρύχθηκε παραδεκτή.
Επί της ουσίας
Το ΕΔΔΑ υπενθύμισε ότι η δικονομική υποχρέωση του άρθρου 2 επιβάλλει στα κράτη να διαθέτουν αποτελεσματικό και ανεξάρτητο δικαστικό σύστημα, ικανό να διαπιστώσει τα πραγματικά περιστατικά, να καταλογίσει ευθύνες και να παράσχει προσήκουσα αποκατάσταση.
Η έρευνα πρέπει να είναι πρόσφορη, επαρκώς διεξοδική, ανεξάρτητη και ταχεία και να είναι προσιτή στην οικογένεια του θύματος στον βαθμό που απαιτείται για την προστασία των εννόμων συμφερόντων της.
Οι παράμετροι αυτές δεν αποτελούν πάντοτε αυτοτελείς και άκαμπτες «σωρευτικές προϋποθέσεις», αλλά συνεκτιμώνται από κοινού για την αξιολόγηση της συνολικής αποτελεσματικότητας του συστήματος.
Η διερεύνηση της ανθρωποκτονίας. Το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι η ποινική έρευνα άρχισε αμέσως, ότι πραγματοποιήθηκαν αυτοψίες, καταθέσεις μαρτύρων και πραγματογνωμοσύνες, ότι ο δράστης ταυτοποιήθηκε, ότι ασκήθηκε ποινική δίωξη και επιβλήθηκε ποινή δεκαετούς κάθειρξης, ότι εξετάστηκαν οι εκδοχές περί ληστρικού κινήτρου και συμμετοχής τρίτων και ότι δεν παραλείφθηκε προδήλως επιβαλλόμενη ερευνητική κατεύθυνση. Ο ίδιος ο προσφεύγων δεν αμφισβήτησε την πρόσφορη διεξαγωγή, την ανεξαρτησία ή την ταχύτητα της διαδικασίας. Το ΕΔΔΑ δεν διαπίστωσε πλημμέλεια της έρευνας.
Η συμμετοχή του προσφεύγοντος. Ο προσφεύγων εξετάστηκε επανειλημμένως, ενημερωνόταν για την πορεία της έρευνας, απέκτησε πρόσβαση στο σύνολο της δικογραφίας, υπέβαλε παρατηρήσεις και αιτήματα, έλαβε απαντήσεις από τις αρμόδιες αρχές και ενημερώθηκε για την περάτωση της έρευνας και για τη δικάσιμο.
Το ΕΔΔΑ επισήμανε ότι η άρνηση αναγνώρισης της ιδιότητας του διαδίκου και η μη συμμετοχή στο στάδιο της ακροαματικής διαδικασίας μπορούν, καταρχήν, να εγείρουν ζήτημα υπό το άρθρο 2. Υπό τις συγκεκριμένες, όμως, περιστάσεις έκρινε ότι ο προσφεύγων είχε συνδεθεί επαρκώς με την έρευνα. Ρητώς κατέληξε ότι το άρθρο 2 δεν είχε παραβιαστεί ως προς το συγκεκριμένο ζήτημα.
Η περιουσιακή ζημία. Η ζημία που ο προσφεύγων συνέδεε με τα φερόμενα ως κλαπέντα αντικείμενα δεν αποτελούσε συνέπεια του θανάτου και δεν ενέπιπτε στις δικονομικές υποχρεώσεις του κράτους υπό το άρθρο 2.
Η μη περιουσιακή ζημία. Κατά τον κρίσιμο χρόνο, το βουλγαρικό δίκαιο παρείχε δυνατότητα αποκατάστασης της μη περιουσιακής ζημίας λόγω θανάτου, αλλά περιόριζε δεσμευτικά τον κύκλο των δικαιούχων στους γονείς, στα τέκνα και στον σύζυγο. Τα αδέλφια αποκλείονταν αυτομάτως.
Το ΕΔΔΑ διευκρίνισε ότι, όταν δεν υφίσταται ευθύνη δημόσιας αρχής για τον θάνατο και επομένως δεν υπάρχει υπερασπίσιμη αιτίαση παραβίασης του άρθρου 2 από κρατικό όργανο, το άρθρο 13 δεν εφαρμόζεται κατά τον ίδιο τρόπο που εφαρμόζεται σε περιπτώσεις θανάτου καταλογιστέου στο κράτος. Το ζήτημα της αποκατάστασης εξετάζεται τότε στο πλαίσιο της δικονομικής υποχρέωσης του άρθρου 2 να υπάρχει αποτελεσματικό δικαστικό σύστημα.
Από τη συγκριτική μελέτη τριάντα οκτώ κρατών του Συμβουλίου της Ευρώπης προέκυπτε ότι όλα τα εξετασθέντα κράτη προέβλεπαν κάποια δυνατότητα αποκατάστασης της μη περιουσιακής ζημίας των οικείων, ότι στην Αρμενία η δυνατότητα αυτή περιοριζόταν τότε σε περιπτώσεις ευθύνης δημόσιου φορέα, ότι στη μεγάλη πλειονότητα των κρατών η αποκατάσταση ήταν δυνατή και όταν ο υπεύθυνος ήταν ιδιώτης και ότι στις περισσότερες έννομες τάξεις δεν υπήρχε εξαντλητικός κατάλογος δικαιούχων, αλλά κριτήρια όπως ο βαθμός συγγένειας, η συμβίωση, η πραγματική συναισθηματική σχέση, η αλληλοβοήθεια και η κληρονομική ιδιότητα.
Η Οδηγία 2012/29/ΕΕ περιλαμβάνει τα αδέλφια στην έννοια των «μελών της οικογένειας». Το άρθρο 2 § 2 επιτρέπει στα κράτη να περιορίζουν τον αριθμό των μελών που ασκούν τα δικαιώματα της Οδηγίας, λαμβάνοντας όμως υπόψη τις ιδιαιτερότητες κάθε περιπτώσεως.
Το ΕΔΔΑ δεν έκρινε ότι η Οδηγία απαγορεύει άμεσα κάθε αποκλεισμό αδελφού ούτε έλεγξε τη συμμόρφωση της Βουλγαρίας με το ενωσιακό δίκαιο. Παρατήρησε με προσεκτική διατύπωση ότι η δυνατότητα περιορισμού «φαίνεται μάλλον» να αφορά καταστάσεις στις οποίες υπάρχουν περισσότερα μέλη της οικογένειας και όχι περίπτωση, όπως η προκειμένη, στην οποία υπήρχε ένα μόνο πρόσωπο που μπορούσε να επικαλεσθεί την ιδιότητα αυτή. Η Οδηγία λειτούργησε ως εξελικτικό και συγκριτικό ερμηνευτικό στοιχείο.
Η μεταγενέστερη ερμηνευτική απόφαση του βουλγαρικού Ανωτάτου Ακυρωτικού Δικαστηρίου του 2018 επέτρεψε, κατ’ εξαίρεση, την αποκατάσταση και άλλων προσώπων που αποδεικνύουν ιδιαίτερα στενή συναισθηματική σχέση και σημαντική μη περιουσιακή ζημία. Το ΕΔΔΑ διευκρίνισε ότι η μεταγενέστερη εξέλιξη δεν καθιστούσε αφ’ εαυτής την προηγούμενη κατάσταση αντίθετη προς την ΕΣΔΑ, αλλά αποτελούσε ένδειξη της εξελισσόμενης τάσης.
Καταλήγοντας, το ΕΔΔΑ έκρινε ότι υφίσταται συναίνεση μεταξύ των συμβαλλομένων κρατών κατά την οποία τα εγγύτερα μέλη της οικογένειας πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να ζητούν χρηματική αποκατάσταση της μη περιουσιακής ζημίας, υπό την προϋπόθεση εξατομικευμένης εκτίμησης της έντασης των δεσμών με τον θανόντα και της ζημίας που πράγματι υπέστησαν.
Ο προσφεύγων ήταν το μοναδικό μέλος της οικογένειας και ο μοναδικός κληρονόμος του αδελφού του και, σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, είχε στενή σχέση μαζί του. Η απόλυτη απουσία ένδικης οδού παραβίασε την υποχρέωση εγκαθίδρυσης αποτελεσματικού δικαστικού συστήματος.
ΔΙΑΤΑΚΤΙΚΟ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΗ ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗ
Το ΕΔΔΑ κήρυξε την προσφυγή παραδεκτή, διαπίστωσε ομόφωνα παραβίαση του άρθρου 2 ΕΣΔΑ υπό το δικονομικό του σκέλος, επιδίκασε 12.000 ευρώ για ηθική βλάβη και 3.200 ευρώ για έξοδα και δαπάνες και απέρριψε το λοιπό αίτημα.
Το ποσό των 25.000 ευρώ που απορρίφθηκε δεν αφορούσε την αξία των εξαφανισθέντων αντικειμένων. Ο προσφεύγων το είχε ζητήσει ως περιουσιακή ζημία λόγω απώλειας της ευκαιρίας να του επιδικασθεί αποζημίωση από τα εθνικά δικαστήρια, εάν είχε γίνει δεκτή η παράστασή του ως πολιτικώς ενάγοντος. Το ΕΔΔΑ απέρριψε την αξίωση επειδή, κατά τη μεταστροφή της νομολογίας στις 21 Ιουνίου 2018, η πενταετής παραγραφή δεν είχε ακόμη συμπληρωθεί και ο προσφεύγων μπορούσε να ασκήσει αγωγή κατά του G.V. με προοπτικές επιτυχίας.
ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΗ ΣΚΕΨΗ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ
«Λαμβανομένων υπόψη των ανωτέρω στοιχείων, το Δικαστήριο κρίνει ότι υφίσταται συναίνεση μεταξύ των συμβαλλομένων κρατών, κατά την οποία τα εγγύτερα μέλη της οικογένειας πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να ζητούν χρηματική αποκατάσταση για τη μη περιουσιακή ζημία που υπέστησαν εξαιτίας του θανάτου του οικείου τους, υπό την επιφύλαξη ότι εκτιμώνται σε κάθε συγκεκριμένη περίπτωση η ένταση των δεσμών που τα συνέδεαν με τον θανόντα και η πράγματι επελθούσα ζημία» (παρ. 65).
ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΚΑΙ ΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ
- Η αποτελεσματική ποινική δίωξη δεν εξαντλεί πάντοτε τη δικονομική υποχρέωση.Η απόφαση αποδεικνύει ότι η διεξαγωγή πρόσφορης, ανεξάρτητης και ταχείας ποινικής διαδικασίας και η καταδίκη του υπευθύνου δεν αποκλείουν, από μόνες τους, τη διαπίστωση παραβίασης του δικονομικού σκέλους του άρθρου 2. Η διαθεσιμότητα προσήκουσας αποκατάστασης αποτελεί διακριτή παράμετρο του ελέγχου, με πρακτικό αποτέλεσμα ότι ο προσφεύγων που δεν μπορεί να πλήξει την ποιότητα της έρευνας διαθέτει δεύτερη γραμμή επιχειρηματολογίας. Πηγή: ΕΔΔΑ, Vanyo Todorov κατά Βουλγαρίας, παρ. 43, 52-53, 58, 67, Nicolae Virgiliu Tănase κατά Ρουμανίας [GC], παρ. 137, 157, HUDOC.
- Η σχέση με τη Zavoloka.Στη Zavoloka κατά Λεττονίας το ΕΔΔΑ είχε κρίνει ότι, λόγω της τότε απουσίας ενιαίας ευρωπαϊκής προσεγγίσεως, το άρθρο 2 δεν επέβαλλε γενική υποχρέωση χρηματικής αποκατάστασης της μη περιουσιακής ζημίας μετά από θανατηφόρο τροχαίο που είχε προκαλέσει ιδιώτης. Η Vanyo Todorov δεν ανατρέπει τη Zavoloka. Τη διακρίνει και περιορίζει την εμβέλειά της με βάση τη μεταγενέστερη συγκριτική σύγκλιση, τη φύση του απόλυτου αποκλεισμού, το γεγονός ότι ο προσφεύγων ήταν το μοναδικό μέλος της οικογένειας και ο μοναδικός κληρονόμος και την αποδεδειγμένα στενή σχέση του με τον θανόντα. Δεν συνάγεται γενικός κανόνας ότι σε κάθε θάνατο προκαλούμενο από ιδιώτη πρέπει υποχρεωτικά να επιδικάζεται χρηματική αποκατάσταση σε κάθε συγγενή. Πηγή: ΕΔΔΑ, Vanyo Todorov, παρ. 60, 62, 64-66, Zavoloka κατά Λεττονίας, παρ. 40-41, HUDOC.
- Ο απόλυτος και αυτόματος χαρακτήρας του αποκλεισμού.Το ΕΔΔΑ δεν αποφάνθηκε ότι όλα τα αδέλφια πρέπει πάντοτε να αποζημιώνονται. Το κρίσιμο στοιχείο ήταν ότι το βουλγαρικό δίκαιο απέκλειε ολόκληρες κατηγορίες συγγενών χωρίς οποιαδήποτε δυνατότητα εξέτασης των ιδιαίτερων περιστάσεων. Από την απόφαση μπορεί να συναχθεί ότι ένα κράτος μπορεί να προβλέπει στενότερο κύκλο προσώπων υπέρ των οποίων τεκμαίρεται η ύπαρξη ζημίας, πρέπει όμως να αποφεύγει έναν ανελαστικό αποκλεισμό που καθιστά αδύνατη κάθε απόδειξη μιας εξαιρετικά στενής πραγματικής σχέσης. Πηγή: ΕΔΔΑ, Vanyo Todorov, παρ. 56, 61, 63, 65, Οδηγία 2012/29/ΕΕ, άρθρα 2 και 16.
- Η συμμετοχή στην έρευνα αξιολογείται λειτουργικά.Το άρθρο 2 δεν απαιτεί κατ’ ανάγκην να αποκτήσει ο συγγενής συγκεκριμένη τυπική δικονομική ιδιότητα. Κρίσιμο είναι εάν ενημερώθηκε, είχε πρόσβαση στο υλικό, μπορούσε να υποβάλει αιτήματα και παρατηρήσεις, έλαβε αιτιολογημένες απαντήσεις και προστατεύθηκαν στην πράξη τα έννομα συμφέροντά του. Η παρατήρηση ότι η πρόσβαση στη δικογραφία διήρκεσε περίπου μία ώρα μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο κριτικής, αλλά δεν αρκεί αφ’ εαυτής για να αποδείξει ανεπαρκή συμμετοχή. Θα απαιτούνταν συγκεκριμένη επίκληση ότι η χρονική διάρκεια εμπόδισε ουσιωδώς τον προσφεύγοντα να μελετήσει τη δικογραφία ή να διατυπώσει αποτελεσματικές παρατηρήσεις. Η απόφαση δεν αναφέρει ότι είχε προβληθεί με τέτοια πληρότητα σχετική αιτίαση. Πηγή: ΕΔΔΑ, Vanyo Todorov, παρ. 7, 37, 49, 55, Ognyanova και Choban κατά Βουλγαρίας, παρ. 115, Seidova κ.α. κατά Βουλγαρίας, παρ. 60, HUDOC.
- Η μεθοδολογική χρήση της ευρωπαϊκής συναίνεσης.Η συγκριτική έρευνα τριάντα οκτώ κρατών αποτέλεσε σημαντικό μέρος του συλλογισμού. Υπήρχαν, ωστόσο, μεγάλες διαφοροποιήσεις ως προς τον κύκλο των δικαιούχων, την ύπαρξη ή μη τεκμηρίου ζημίας, το απαιτούμενο επίπεδο σοβαρότητας, τη συμβίωση και την απόδειξη της συναισθηματικής σχέσης. Η «συναίνεση» που αναγνώρισε το ΕΔΔΑ ήταν επομένως συναίνεση ως προς τη βασική δυνατότητα υποβολής αξίωσης από τα εγγύτερα μέλη και όχι ως προς τις προϋποθέσεις ή το ύψος της αποκατάστασης. Επισημαίνεται, ως σχολιασμός του συντάκτη, ότι η μερική θεμελίωση της τάσης σε εξέλιξη μεταγενέστερη των κρίσιμων περιστατικών είναι μεθοδολογικά λεπτή, έστω και αν το Δικαστήριο την αξιοποίησε ρητώς μόνον ως ένδειξη. Πηγή: ΕΔΔΑ, Vanyo Todorov, παρ. 23-25, 62, 64-65, HUDOC.
- Τα όρια της ratio decidendi.Η κρίση συνδέεται στενά με την ιδιότητα του προσφεύγοντος ως μοναδικού μέλους της οικογένειας και μοναδικού κληρονόμου, με τη στενή πραγματική σχέση με τον θανόντα και με την πλήρη απουσία εναλλακτικής οδού κατά τον κρίσιμο χρόνο. Παραμένουν ανοιχτά η ακριβής έννοια των «εγγύτερων μελών της οικογένειας», η αντιμετώπιση αδελφού όταν υπάρχουν σύζυγος, γονείς ή τέκνα, η συμβατότητα ποσοτικών ή δικονομικών περιορισμών, το επίπεδο αποδείξεως της πραγματικής μη περιουσιακής βλάβης και η αντιμετώπιση πιο απομακρυσμένων συγγενών ή προσώπων χωρίς νομικό συγγενικό δεσμό. Αξιοσημείωτη είναι, τέλος, η σχέση μεταξύ της παρ. 35, όπου κρίθηκε ότι ο προσφεύγων δεν όφειλε να ασκήσει αγωγή μετά τη μεταστροφή του 2018, και της παρ. 71, όπου η αποθετική ζημία απορρίφθηκε επειδή η αγωγή αυτή ήταν διαθέσιμη. Οι δύο κρίσεις συμβιβάζονται δογματικά, καθώς η εξάντληση κρίνεται κατά τον χρόνο άσκησης της προσφυγής και ο αιτιώδης σύνδεσμος κατά τον χρόνο έκδοσης της απόφασης. Πηγή: ΕΔΔΑ, Vanyo Todorov, παρ. 35, 65-66, 71, HUDOC.
ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΝΟΜΟΛΟΓΙΑ
Α. Zavoloka κατά Λεττονίας. Η υπόθεση αφορούσε τον θάνατο της κόρης της προσφεύγουσας σε τροχαίο που είχε προκαλέσει ιδιώτης. Το ΕΔΔΑ δεν αναγνώρισε τότε γενική υποχρέωση χρηματικής αποκατάστασης της μη περιουσιακής ζημίας, στηριζόμενο ιδίως στην απουσία ενιαίας ευρωπαϊκής προσέγγισης. Η Vanyo Todorov αποτελεί εξέλιξη και περιορισμό, όχι ανατροπή, της Zavoloka. Πηγή: HUDOC, Zavoloka v. Latvia, no. 58447/00, 07.07.2009, παρ. 38-41.
Β. Movsesyan κατά Αρμενίας. Η υπόθεση αφορούσε θάνατο από ιατρική αμέλεια και πλήρη αδυναμία των οικείων να ζητήσουν από τους ιατρούς ή τα νοσηλευτικά ιδρύματα αποκατάσταση της μη περιουσιακής ζημίας. Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 2. Η αναλογία είναι ουσιαστική ως προς την πλήρη στέρηση οδού αποκατάστασης, αλλά πρέπει να επισημανθεί ότι η υπόθεση αφορούσε αμέλεια παρόχων υγείας και όχι εκ προθέσεως ανθρωποκτονία από ιδιώτη. Πηγή: HUDOC, Movsesyan v. Armenia, no. 27524/09, 16.11.2017, παρ. 74.
Γ. Sarishvili-Bolkvadze κατά Γεωργίας. Και στην υπόθεση αυτή η πλήρης αδυναμία των οικείων θύματος ιατρικής αμέλειας να ζητήσουν αποκατάσταση συνέβαλε στη διαπίστωση παραβίασης. Η διαφορά από τη Vanyo Todorov είναι ότι στη Sarishvili-Bolkvadze το κενό ήταν γενικό ως προς το είδος της ζημίας, ενώ στη Vanyo Todorov η δυνατότητα υπήρχε μεν, αλλά ο προσφεύγων αποκλειόταν λόγω της συγγενικής του κατηγορίας. Πηγή: HUDOC, Sarishvili-Bolkvadze v. Georgia, no. 58240/08, 19.07.2018, παρ. 94-97.
Δ. Nicolae Virgiliu Tănase κατά Ρουμανίας [GC]. Η απόφαση του Τμήματος Ευρείας Σύνθεσης συστηματοποίησε τις δικονομικές υποχρεώσεις του άρθρου 2 και τόνισε ότι το δικαστικό σύστημα πρέπει να μπορεί να εξακριβώνει τα γεγονότα, να αποδίδει ευθύνες και να παρέχει προσήκουσα αποκατάσταση, οι δε διαθέσιμοι ποινικοί, αστικοί και διοικητικοί μηχανισμοί εξετάζονται συνολικά. Παρέχει το βασικό δογματικό υπόβαθρο της Vanyo Todorov. Πηγή: HUDOC, Nicolae Virgiliu Tănase v. Romania [GC], no. 41720/13, 25.06.2019, παρ. 135, 137, 157-160, 165-171.
Ε. Paul και Audrey Edwards κατά Ηνωμένου Βασιλείου. Όταν ο θάνατος καταλογίζεται σε κρατικές αρχές, το ΕΔΔΑ έχει κρίνει υπό τα άρθρα 2 και 13 ότι η εθνική έννομη τάξη πρέπει να παρέχει αποτελεσματική ένδικη οδό, περιλαμβανομένης της δυνατότητας χρηματικής αποκατάστασης της μη περιουσιακής ζημίας. Η Vanyo Todorov μεταφέρει ορισμένα στοιχεία της λογικής αυτής στο πλαίσιο της δικονομικής υποχρέωσης του άρθρου 2, χωρίς να εξομοιώνει την ευθύνη του κράτους για τον θάνατο με την ευθύνη του να οργανώσει αποτελεσματικό σύστημα μετά από ανθρωποκτονία ιδιώτη. Πηγή: HUDOC, Paul and Audrey Edwards v. the United Kingdom, no. 46477/99, ECHR 2002-II, παρ. 54, 97, 101.
ΣΤ. Ognyanova και Choban και Seidova κ.α. κατά Βουλγαρίας. Στις υποθέσεις αυτές οι οικείοι δεν είχαν επαρκή πρόσβαση στη δικογραφία ή ενημέρωση για την έρευνα. Το ΕΔΔΑ τις χρησιμοποίησε εξ αντιδιαστολής, προκειμένου να κρίνει ότι ο προσφεύγων είχε συνδεθεί επαρκώς με την προδικαστική έρευνα. Πηγή: HUDOC, Ognyanova and Choban v. Bulgaria, no. 46317/99, 23.02.2006, παρ. 115, Seidova and Others v. Bulgaria, no. 310/04, 18.11.2010, παρ. 60.
Ζ. Jeronovičs κατά Λεττονίας [GC]. Η απόφαση επαναλαμβάνει ότι ένδικο μέσο καταδικασμένο εξαρχής σε αποτυχία δεν λαμβάνεται υπόψη για τον προσδιορισμό της τελευταίας εσωτερικής απόφασης. Στη Vanyo Todorov, όμως, το προβλεπόμενο από τον νόμο ένδικο μέσο δεν θεωρήθηκε ούτε απρόσφορο ούτε εξαρχής μάταιο. Πηγή: HUDOC, Jeronovičs v. Latvia [GC], no. 44898/10, 05.07.2016, παρ. 75.
ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΜΕ ΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΔΙΕΘΝΗ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ
- Οδηγία 2012/29/ΕΕ.Παρατίθεται από το ίδιο το Δικαστήριο. Περιλαμβάνει τα αδέλφια στα μέλη της οικογένειας, επιτρέπει περιορισμό του αριθμού των μελών που ασκούν τα προβλεπόμενα δικαιώματα, απαιτεί να λαμβάνονται υπόψη οι ιδιαιτερότητες της συγκεκριμένης υπόθεσης και προβλέπει ότι η αξίωση αποζημίωσης από τον δράστη πρέπει να κρίνεται σε εύλογο χρόνο στο πλαίσιο της ποινικής ή άλλης κατάλληλης δικαστικής διαδικασίας. Πηγή: Οδηγία 2012/29/ΕΕ, άρθρα 2 και 16, προθεσμία μεταφοράς 16.11.2015.
Τα ακόλουθα στοιχεία δεν παρατίθενται από το Δικαστήριο και δεν αποτελούν έρεισμα της κρίσης. Παρατίθενται αποκλειστικά ως συγκριτικό πλαίσιο.
- ΔΕΕ, Presidenza del Consiglio dei Ministri κατά BV, C-129/19.Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης έκρινε, ερμηνεύοντας το άρθρο 12 § 2 της Οδηγίας 2004/80/ΕΚ, ότι τα κράτη μέλη οφείλουν να διαθέτουν σύστημα αποζημίωσης που καλύπτει όλα τα θύματα εκ προθέσεως εγκλημάτων βίας τελεσθέντων στο έδαφός τους, περιλαμβανομένων εκείνων που δεν βρίσκονται σε διασυνοριακή κατάσταση, και ότι η αποζημίωση πρέπει να είναι «δίκαιη και κατάλληλη». Πρόκειται για παράλληλη κανονιστική σύγκλιση σε διαφορετικό πεδίο, ήτοι της κρατικής αποζημίωσης, και όχι για κρίση περί του κύκλου των δικαιούχων μη περιουσιακής ζημίας. Πηγή: ΔΕΕ (τμήμα μείζονος συνθέσεως), C-129/19, 16.07.2020, EU:C:2020:566.
- Διαμερικανικό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, Villagrán Morales κ.α. κατά Γουατεμάλας.Το Διαμερικανικό Δικαστήριο έχει επιδικάσει αποκατάσταση μη περιουσιακής ζημίας σε συγγενείς θυμάτων σε υποθέσεις διεθνούς ευθύνης του κράτους. Η νομολογία αυτή υποστηρίζει τη σημασία της πραγματικής οικογενειακής σχέσης και της βλάβης των οικείων, αλλά δεν είναι άμεσα ανάλογη. Αφορά επανορθώσεις για παραβιάσεις καταλογιστέες στο κράτος και όχι την υποχρέωση οργάνωσης μηχανισμού αποζημίωσης μετά από ανθρωποκτονία τελεσθείσα από ιδιώτη. Πηγή: IACtHR, Villagrán Morales et al. v. Guatemala («Street Children»), Reparations, 26.05.2001.
- Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων ΟΗΕ, Quinteros κατά Ουρουγουάης.Η Επιτροπή έκρινε ότι η μητέρα εξαφανισμένου προσώπου υπήρξε η ίδια θύμα παραβίασης του άρθρου 7 του ΔΣΑΠΔ λόγω της αγωνίας και της αβεβαιότητας που της προκάλεσε η εξαναγκαστική εξαφάνιση της κόρης της. Η απόφαση υποστηρίζει μόνο τη γενικότερη ιδέα ότι στενός συγγενής μπορεί να είναι αυτοτελές θύμα διεθνούς παραβίασης. Δεν αφορά δικαίωμα αποζημίωσης λόγω θανάτου, ανθρωποκτονία από ιδιώτη ή περιορισμό του κύκλου δικαιούχων. Πηγή: UN HRC, Quinteros v. Uruguay, Comm. No. 107/1981, 21.07.1983.
ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΦΑΡΜΟΣΤΗ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ
- Ο συγγενής που αποκλείεται από τον τυπικό κύκλο δικαιούχων πρέπει να προβάλλει ήδη ενώπιον των εθνικών αρχών συγκεκριμένα στοιχεία για τη συχνότητα και την ποιότητα της επικοινωνίας, τη συμβίωση ή την αλληλοβοήθεια, την οικονομική ή προσωπική υποστήριξη, την ένταση του συναισθηματικού δεσμού και τη συγκεκριμένη μη περιουσιακή βλάβη.
- Η απουσία οδού αποκατάστασης μπορεί να αποτελέσει διακριτή πτυχή αιτίασης υπό το άρθρο 2, ακόμη και όταν η ποινική διερεύνηση υπήρξε αποτελεσματική. Δεν συνιστά, όμως, αυτόματο και ανεξάρτητο δικαίωμα αποζημίωσης αποκομμένο από τον συνολικό έλεγχο του δικαστικού συστήματος.
- Η άσκηση του προβλεπόμενου ενδίκου μέσου κατά της άρνησης συμμετοχής είναι αναγκαία όταν αυτό προβλέπεται από τον νόμο, επιτρέπει στο δικαστήριο να θεραπεύσει την αιτίαση και δεν αποδεικνύεται εξαρχής μάταιο.
- Ο εθνικός δικαστής πρέπει να εξετάζει εάν ο εφαρμοζόμενος κανόνας αποκλείει κατηγορίες προσώπων αυτομάτως και ανελαστικά, χωρίς δυνατότητα εξατομικευμένης αποδείξεως.
- Η διαπίστωση της Vanyo Todorov αφορά την ύπαρξη δυνατότητας υποβολής και δικαστικής εξέτασης της αξίωσης, όχι την υποχρεωτική ευδοκίμησή της ούτε συγκεκριμένο ύψος χρηματικής αποκατάστασης.
ΤΕΛΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ
Η Vanyo Todorov αποτελεί σημαντική, αλλά στενά διατυπωμένη, εξέλιξη της νομολογίας για το δικονομικό σκέλος του άρθρου 2. Δεν μετατρέπει την ΕΣΔΑ σε γενικό ευρωπαϊκό δίκαιο αποζημιώσεως λόγω θανάτου ούτε επιβάλλει ομοιόμορφο κατάλογο δικαιούχων.
Η ουσία της απόφασης είναι ότι ένα δικαστικό σύστημα δεν μπορεί, υπό περιστάσεις όπως οι επίδικες, να θεωρείται αποτελεσματικό όταν αποκλείει απολύτως το μοναδικό και στενά συνδεόμενο μέλος της οικογένειας από οποιαδήποτε δυνατότητα να αποδείξει και να ζητήσει αποκατάσταση της μη περιουσιακής ζημίας του.
Η πλέον ασφαλής επιστημονική διατύπωση της ratio decidendi είναι η ακόλουθη: όταν ο θάνατος έχει προκληθεί από ιδιώτη, το δικονομικό σκέλος του άρθρου 2 μπορεί, υπό τις συγκεκριμένες περιστάσεις, να απαιτεί την ύπαρξη ένδικης οδού μέσω της οποίας ένα εγγύτερο μέλος της οικογένειας να μπορεί να ζητήσει χρηματική αποκατάσταση της μη περιουσιακής ζημίας, κατόπιν εξατομικευμένης εκτίμησης της πραγματικής σχέσης και της βλάβης του. Δεν επιτρέπεται ο απόλυτος αποκλεισμός του χωρίς καμία τέτοια εξέταση.
ΣΧΕΤΙΚΗ ΝΟΜΟΛΟΓΙΑ
Άμεσα συναφής νομολογία ΕΔΔΑ:
- Vanyo Todorov v. Bulgaria, no. 31434/15, 21.07.2020 • Zavoloka v. Latvia, no. 58447/00, 07.07.2009 • Movsesyan v. Armenia, no. 27524/09, 16.11.2017 • Sarishvili-Bolkvadze v. Georgia, no. 58240/08, 19.07.2018 • Nicolae Virgiliu Tănase v. Romania [GC], no. 41720/13, 25.06.2019 • Paul and Audrey Edwards v. the United Kingdom, no. 46477/99, 14.03.2002 • Ognyanova and Choban v. Bulgaria, no. 46317/99, 23.02.2006 • Seidova and Others v. Bulgaria, no. 310/04, 18.11.2010 • Jeronovičs v. Latvia [GC], no. 44898/10, 05.07.2016 • Baumann v. France, no. 33592/96, 22.05.2001 • Ivan Todorov v. Bulgaria, no. 71545/11, 19.01.2017
Γενικό δικονομικό πλαίσιο του άρθρου 2:
- Mustafa Tunç and Fecire Tunç v. Turkey [GC], no. 24014/05, 14.04.2015 • Calvelli and Ciglio v. Italy [GC], no. 32967/96, 17.01.2002 • Lopes de Sousa Fernandes v. Portugal [GC], no. 56080/13, 19.12.2017
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ ΣΤΟ ECHRCASELAW
- Θάνατος παιδιού από ιατρική αμέλεια. Μη δυνατότητα άσκησης αγωγής αποζημίωσης. Παραβίαση δικαιώματος στη ζωή (Stepanyan κατά Αρμενίας): https://www.echrcaselaw.com/mi-katigoriopoihmeno/thanatospaidiouapoiatrikiameleiamidinatotitaaskisisagogisapozimiosisparaviasidikaiomatosstizoi/
- Αδυναμία των αρχών να προστατέψουν την ζωή δύο στρατιωτών που σκοτώθηκαν από συνάδελφό τους με βαρύ ποινικό μητρώο. Παραβίαση του δικαιώματος στη ζωή (συμμετοχή των συγγενών του θανόντος στην έρευνα): https://www.echrcaselaw.com/apofaseis-edda/adinamia-ton-arxon-na-prostatepsoun-tin-zoi-dio-stratioton-pou-skotothikan-apo-sinadelfo-tous-me-vari-poiniko-mitroo-paraviasi-tou-dikaiomatos-sti-zoi/
Πηγές: HUDOC, echrcaselaw, απόφαση Vanyo Todorov κατά Βουλγαρίας, Οδηγία 2012/29/ΕΕ, Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Διαμερικανικό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων ΟΗΕ
