Προσωπικές σκέψεις και επιστημονικές προσεγγίσεις για τη σημαντική ψυχοσωματική επίδραση των αρνητικών εικόνων (ειδήσεις, ταινίες, σειρές, παιχνίδια) και μια πρόταση αυτοπροστασίας μας, εν όψει της δεσποτικής εορτής της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος και της Κοιμήσεως της Θεοτόκου
Αφορμή για το άρθρο υπήρξε ο έντονος προβληματισμός μου για τα αίτια ενός προβλήματος υγείας, που μου εμφανίστηκε, αλλάζοντας τα δεδομένα της ζωής μου και αναγκάζοντάς με να αναζητήσω, αναθεωρήσω και επιδιορθώσω, όσα επί μακρόν έκανα κακώς ή παρέλειπα έως σήμερα.
Αφού μελέτησα θέματα διατροφής (κατάργηση επεξεργασμένων τροφίμων, αυστηρή επιλογή φυσικών τροφών, τελευταίο γεύμα μέχρι 20.00’) και ύπνου (αυστηρά 22.00’-6.00’ ή 23.00-7.00’, σε απόλυτο σκοτάδι, για ορμονολογική και ψυχοσωματική αποκατάσταση), που ίσως να αποτελέσουν αντικείμενο άλλου άρθρου, μετά από μία απαιτητική επέμβαση, που με δοκίμασε από κάθε άποψη, παρατήρησα τα εξής: Δεν ήθελα και δεν ανεχόμουν πλέον να βλέπω ειδήσεις και έργα βίας, δολοφονιών και δολοπλοκιών στην τηλεόραση, αναζητώντας έργα του παλιού Ελληνικού κινηματογράφου και ταινίες ή σειρές με κοινωνικό θετικό περιεχόμενο.
Μία έκπληξη, που με οδήγησε να ψάξω, να ακούσω από εκλαϊκευτικές προσεγγίσεις επιστημόνων για τη σημαντική επίδραση, ακόμη και ολιγόλεπτης έκθεσης σε αρνητικές εικόνες βίας, στη νευροπλαστικότητα του εγκεφάλου, μέχρι και να μελετήσω σχετικές επιστημονικές εργασίες.
Από μία εξ αυτών δανείστηκα τον τίτλο του άρθρου μου. Η εργασία είναι του 2024, δημοσιεύθηκε στο Proceedings of the National Academy of Sciences και έθεσε το ζήτημα ήδη από τον τίτλο της: «It matters what you see.” — Έχει σημασία τι βλέπεις». Η βιβλιογραφία που εξέτασαν οι συγγραφείς δείχνει ότι οι εικόνες βίας, πολέμου και τρομοκρατίας μπορούν να εντείνουν την ψυχολογική δυσφορία, εντάσσουν τους ανθρώπους, ανάλογα με την έκθεσή τους, σε ένα πιθανό φαύλο αυτοενισχυόμενο κύκλο ανατροφοδότησης του άγχους (reinforcing loop), ωθώντας μας σε περισσότερη πληροφόρηση και έτσι εκθέτοντάς τους σε περισσότερες εικόνες απειλής, που ανατροφοδοτούν το άγχος. Και όταν αυτό γίνεται καθημερινά, επί μακρόν, μία ζωή και συστηματικά, τότε πλέον δεν μιλάμε για απλή ενημέρωση (ειδήσεις θρίλερ), πολύ περισσότερο για ψυχαγωγία (κατακλυσμός ταινιών βίας και δολοφονιών), αλλά για μηχανική ανακατανάλωση της αρνητικότητας με κάθε της μορφή, τις περισσότερες φορές μεταμφιεσμένη σε δήθεν τέχνη.
Το σώμα πληρώνει τον συναγερμό και το λογαριασμό
Εδώ εμφανίζεται μια από τις σημαντικότερες έννοιες της σύγχρονης βιολογίας του στρες και το αλλοστατικό φορτίο (allostatic load). Η αλλόσταση είναι η ικανότητα του σώματος να διατηρεί λειτουργική ισορροπία, αλλάζοντας συνεχώς παραμέτρους, όπως κορτιζόλη, αρτηριακή πίεση, καρδιακό ρυθμό, ανοσολογική και μεταβολική λειτουργία, προσαρμόζοντας τη λειτουργία του στις απαιτήσεις, που προβλέπει ή αντιμετωπίζει, ακόμη και πριν υπάρξει σωματική διαταραχή, ως συμβαίνει στην λειτουργία της ομοιόστασης. Όταν όμως αυτά τα συστήματα ενεργοποιούνται συχνά ή για πολύ καιρό, προκύπτει «φθορά» (αλλοστατικό φορτίο). Έτσι ενώ ο οργανισμός διαθέτει εκπληκτικούς μηχανισμούς προσαρμογής στην απειλή με συναγερμό και με την παρέλευση του κινδύνου με την επιστροφή σε ηρεμία, αυτό δεν συμβαίνει όταν ο συναγερμός χτυπά ξανά και ξανά, ενισχυόμενος και από τις πλέον απαιτητικές και στρεσογόνες καθημερινές απαιτήσεις για εργασία, ασφάλεια, αντιμετώπιση υπαρκτών κινδύνων, στις οποίες σωρεύεται και όλη η αρνητικότητα, στην οποία τα ΜΜΕ, οι κινηματογραφικές εταιρίες και επιχειρήσεις δήθεν ψυχαγωγίας, βασίζουν το κύριο ή μόνο περιεχόμενό τους, με το οποίο όλοι βομβαρδιζόμαστε στις υποτιθέμενες ώρες ηρεμίας μας.
Η επαναλαμβανόμενη ενεργοποίηση των μηχανισμών του στρες έχει κόστος στο νευρικό, ενδοκρινικό, ανοσοποιητικό, καρδιαγγειακό, γαστρεντερικό και μεταβολικό σύστημα, τα οποία δεν λειτουργούν απομονωμένα αλλά αλληλεπιδρούν αδιάκοπα. Το χρόνιο στρες μπορεί έτσι να αφήσει ίχνη, πολύ πέρα από τη διάθεση της στιγμής, στην καρδιά, στα αγγεία, στον ύπνο, στις ορμόνες, στη μεταβολική λειτουργία, στην ανοσολογική και φλεγμονώδη απόκριση, στη λειτουργία του πεπτικού και γαστρεντερικού και, φυσικά, στον ίδιο τον εγκέφαλο.
Κάπως έτσι με δικές μας επιλογές, ασυνείδητες και μηχανικές τις περισσότερες φορές, συμβάλλουμε στην αύξηση της βιολογικής μας εντροπίας, αυξάνοντας ραγδαία την πιθανότητα παρουσίασης ποικίλων ασθενειών και αλματωδών αυξανομένων αυτοάνοσων νοσημάτων, ανάλογα με την ευαισθησία καθενός.
Ο εγκέφαλος μαθαίνει τον κόσμο που του δείχνουμε
Ο εγκέφαλος αλλάζει διαρκώς, προσαρμόζεται σε αυτό που επαναλαμβάνεται, αναγεννάται, διαθέτοντας νευροπλαστικότητα, που επηρεάζονται δραστικά από τον σύγχρονο βομβαρδισμό αρνητικότητας. Η ανωτέρω έρευνα του νευροεπιστήμονα McEwen και άλλων επιστημόνων απέδειξε ότι το χρόνιο στρες σχετίζεται με λειτουργικές και μορφολογικές μεταβολές σε περιοχές όπως ο ιππόκαμπος (μνήμη, μάθηση), η αμυγδαλή (ανίχνευση της συναισθηματικής σημασίας και ιδιαίτερα της απειλής) και ο προμετωπιαίος φλοιός (λήψη αποφάσεων, αυτοέλεγχος, προσοχή, ρύθμιση του συναισθήματος), αναδιαμορφώνοντας τον τρόπο λειτουργίας τους, οπότε εδώ υπεισέρχεται η δική μας συνείδηση, γνώση και θέληση, να βάλουμε ένα φρένο.
Μέτρα αυτοπροστασίας από την πλούσια παράδοσή μας
Είναι προφανές ότι δεν μπορούμε να αλλάξουμε τον κόσμο ούτε να απομονωθούμε σε ένα στείρο περιβάλλον. Η ισορροπία κρύβεται σε δύο λέξεις δύο Δελφικών Παραγγελμάτων: Το «Μηδὲν ἄγαν» (τίποτα σε υπερβολή) του Χίλωνα του Λακεδαιμόνιου και «Μέτρον ἄριστον» (το μέτρο είναι άριστο – προσωπικά προτιμώ την ερμηνεία ότι Μέτρο είναι το Άριστον) του Κλεόβουλου του Λίνδιου, από τους Επτά Σοφούς της αρχαιότητας.
Υπάρχει επίσης μία ευρέως διαδεδομένη φράση, που αποδίδεται στον Αριστοτέλη, αλλά την είπε ο Αμερικανός θεολόγος Tryon Edwards (1809–1894), ο οποίος έγραψε ουσιαστικά ότι οι σκέψεις γίνονται λόγια, τα λόγια πράξεις, οι πράξεις συνήθειες, οι συνήθειες χαρακτήρας και ο χαρακτήρας μοίρα. Η συναφής αριστοτελική ιδέα προέρχεται από τα Ηθικά Νικομάχεια, όπου ο Αριστοτέλης αναπτύσσει εκτενώς ότι ο ηθικός χαρακτήρας διαμορφώνεται μέσω επαναλαμβανόμενων πράξεων και έξεων, γινόμαστε δηλαδή δίκαιοι πράττοντας δίκαια, σώφρονες πράττοντας σώφρονα, ανδρείοι πράττοντας ανδρείες πράξεις κ.ο.κ. Κατανοούμε εύκολα τη σημασία και σύνδεση των αισθήσεων στην παραγωγή σκέψεων, λόγων, πράξεων, έξεων, χαρακτήρα και μοίρας, ως αυτή τελικά διαμορφώνεται από τις δικές μας και μόνον επιλογές.
Περαιτέρω ο ίδιος ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός ολοκλήρωσε τις συμβουλές της αρχαιότητας διδάσκοντας να προσέχουμε όχι μόνο τι πράττουμε, αλλά και τι αφήνουμε να εισέρχεται δια των αισθήσεων, διότι το βλέμμα και η ακοή τροφοδοτούν τον εσωτερικό άνθρωπο και μπορούν να διαμορφώσουν το σώμα και την καρδιά: «Ὁ λύχνος τοῦ σώματός ἐστιν ὁ ὀφθαλμός· ἐὰν οὖν ὁ ὀφθαλμός σου ἁπλοῦς ᾖ, ὅλον τὸ σῶμά σου φωτεινὸν ἔσται» (Ματθ. 6,22–23).
Δηλαδή, το βλέμμα δεν είναι ουδέτερο· το τί βλέπει κανείς επηρεάζει ολόκληρη την εσωτερική και σωματική μας κατάσταση. Για το βλέμμα που γεννά πάθος: «Πᾶς ὁ βλέπων γυναῖκα πρὸς τὸ ἐπιθυμῆσαι αὐτὴν ἤδη ἐμοίχευσεν αὐτὴν ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ» (Ματθ. 5,28). Για την ακοή:
«Βλέπετε τί ἀκούετε» (Μάρκ. 4,24) και «Βλέπετε οὖν πῶς ἀκούετε» (Λουκ. 8,18). Για την καρδιά ως κέντρο: Ο Χριστός τονίζει ότι «ἐκ τῆς καρδίας ἐξέρχονται διαλογισμοὶ πονηροί…» (Ματθ. 15,19).
Η διδασκαλία αυτή οδήγησε τους πατέρες της Εκκλησίας στην ασκητική πρακτική της «φυλακής -φύλαξης των αισθήσεων», που υπηρετεί τη φύλαξη της καρδιάς καθαρής, φωτεινής, ανόθευτης, ακέραιης και απονήρευτης.
Αιώνες πριν υπάρξουν μαγνητικές τομογραφίες, μετρήσεις κορτιζόλης ή ηλεκτροεγκεφαλογραφήματα, η ορθόδοξη ασκητική παράδοση επέμενε σε κάτι επιστημονικά πρωτοποριακό: «πρόσεχε τι αφήνεις να εισέρχεται δια των αισθήσεων». Η Χριστική διδασκαλία και πατερική σκέψη ενδιαφερόμενες για τον άνθρωπο ως πρόσωπο κτισμένο κατ’ εικόνα Θεού, που κατά Χάριν τείνει στο καθ΄ ομοίωση (Θέωση), επικεντρώνονται στη μεταμορφωτική διαδρομή από την αίσθηση στην παράσταση, από την παράσταση στον λογισμό, από τον λογισμό στη συγκατάθεση και, τελικά, από την επανάληψη στην έξη και στο πάθος. Έτσι χιλιετίες μετά συναντάται με τη νευροεπιστήμη, που τεκμηριώνει ότι στο βιολογικό πεδίο η επαναλαμβανόμενη εμπειρία μπορεί να αναδιαμορφώνει νευρωνικά δίκτυα και η αρνητικότητα να υπονομεύει την υγεία.
Εγκράτεια και διάκριση
Προσοχή όμως στις υπερβολές.
Από τη μία δεν πρέπει να εθιστούμε στην αρνητικότητα με την επαναλαμβανόμενη μηχανική της κατανάλωση, που υποσκάπτει σωματική υγεία με βιολογικούς μηχανισμούς επιβαρυνόμενου αλλοστατικού φορτίου στρες και την ψυχική υγεία, που μπορεί να φθάσει μέχρι την καταναγκαστική, επαναλαμβανόμενη αναζήτηση αρνητικών ειδήσεων, εικόνων βίας, εγκληματικότητας, καταστροφών κ.λπ (doomscrolling), έναν δυσάρεστο ψυχικό κύκλο, που συνδέεται με χρόνιο άγχος και υπερεπαγρύπνηση, αυτοτροφοδοτούμενο κύκλο αρνητικής προκατάληψης (negativity bias), όπου ξέρω ότι με αναστατώνει, αλλά συνεχίζω να κοιτάζω, καταστροφολογία και μηρυκασμό, με συνεχή νοητική αναπαραγωγή με συνακόλουθη επαύξηση ανησυχίας και στρες, πτώση της διάθεσης, απαισιοδοξία, αίσθημα αδυναμίας, διαταραχή ύπνου και συγκέντρωσης, ιδιαίτερα όταν το αρνητικό περιεχόμενο καταναλώνεται το βράδυ, αίσθημα απώλειας ελέγχου και, σε έντονη ή παρατεταμένη έκθεση, περισσότερα καταθλιπτικά συμπτώματα, δευτερογενές τραυματικό στρες, έως και απευαισθητοποίηση. όπου εικόνες, που παλαιότερα προκαλούσαν ισχυρή αποστροφή μπορεί να προκαλούν μικρότερη συναισθηματική αντίδραση ή γίνονται πλέον αποδεκτά ως «φυσικά» ή ενδιαφέροντα. Πρόκειται περί ενός καταστροφικού αυτοενισχυόμενου κύκλου ανατροφοδότησης: αρνητικές εικόνες → φόβος → αναζήτηση πληροφοριών για να αισθανθώ ασφαλέστερος → περισσότερες αρνητικές εικόνες → μεγαλύτερη αντίληψη απειλής → περισσότερο άγχος → νέα αναζήτηση. Έτσι εξηγείται το παράδοξο ότι κάποιος μπορεί να μην απολαμβάνει καθόλου αυτό που βλέπει και παρ’ όλα αυτά να δυσκολεύεται να σταματήσει.
Από την άλλη δεν θα καταργήσουμε την πληροφόρηση, ούτε την τέχνη που ενδεχομένως με σκοτεινούς τρόπους θέλει να υπηρετήσει ανώτερους σκοπούς. Έχει σημασία πάντα το πλαίσιο, η πρόθεση και ο συμβολισμός, γιατί άλλο είναι η θέαση του πόνου, που οδηγεί στη συμπόνια και άλλο η κατανάλωση του πόνου ως θέαμα. Δεν μπορούμε, ούτε πρέπει, να ζήσουμε σε αποστειρωμένο κόσμο, προσποιούμενοι ότι η αρνητικότητα δεν μας αγγίζει ή περισσότερο ότι δεν υπάρχει για να προστατεύσουμε την ψυχική μας γαλήνη.
Κι εδώ καταλήγουμε σε δύο αποτελεσματικά εργαλεία πνευματικής, αλλά και ψυχοσωματικής αυτοπροστασίας:
Την εγκράτεια (έχω «κράτος= εξουσία» πάνω στον εαυτό μου), η οποία στην αρχαιοελληνική και κυρίως στη χριστιανική παράδοση σημαίνει την ελευθερία του ανθρώπου απέναντι στις ορμές, στις επιθυμίες και στις αισθήσεις του και αποτελεί έναν εκ των καρπών του Αγίου Πνεύματος, που δωρίζεται στους πνευματικά αγωνιζόμενους ανθρώπους («Ὁ δὲ καρπὸς τοῦ Πνεύματός ἐστιν ἀγάπη, χαρά, εἰρήνη, μακροθυμία, χρηστότης, ἀγαθωσύνη, πίστις, πραΰτης, ἐγκράτεια» – Γαλ. 5,22–23 και «Πᾶς δὲ ὁ ἀγωνιζόμενος πάντα ἐγκρατεύεται» – Α΄ Κορ. 9,25).
Τη διάκριση, δηλαδή την ικανότητα να ξεχωρίζεις το ωφέλιμο από το βλαβερό,
το αληθινό από το απατηλό, το αναγκαίο από το περιττό, το μέτρο από την υπερβολή και φαινομενικά καλό από το πραγματικά καλό. Ο άγιος Ιωάννης της Κλίμακος την ορίζει, ως την ασφαλή γνώση του θελήματος του Θεού σε κάθε περίσταση, αφιερώνοντας στην Κλίμακα ολόκληρο τον 26ο Λόγο περί της διάκρισης λογισμών, παθών και αρετών.
Αυτές οι αρετές, αυξανομένης της γνώσης μας, της σοφίας και συνειδητότητάς μας, θα μας βοηθήσουν να αντισταθούμε σε εξωτερικά αρνητικά ερεθίσματα, με τρόπο ειρηνικό και όχι ψυχαναγκαστικό. Με την εγκράτεια μαθαίνουμε ότι δεν χρειάζεται να κάνουμε καθετί, που μπορούμε και με τη διάκριση δίνουμε κάθε φορά μόνοι μας την απάντηση στο εσωτερικό ερώτημα:
«Τι από όσα μπορώ να κάνω με ωφελεί πραγματικά, πότε, πώς και σε ποιο μέτρο πρέπει να το πράξω»;
Εύχομαι ειρηνική και ευλογημένη εν Κυρίω Μεταμόρφωση!
Κυριάκος Κόκκινος
Δικηγόρος, Διαμεσολαβητής, CSAP, Coach, Πρόεδρος της Κίνησης Οργανικότητας ΚΟΣΜΟΠΟΛΙΣ
