ΑΠΟΦΑΣΗ
Novák κατά Τσεχικής Δημοκρατίας της 09.04.2026 (προσφ. αριθ. 6656/24)
Βλ. εδώ
Η ΑΠΟΦΑΣΗ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ
Τα τσεχικά δικαστήρια, ενώ αναγνώρισαν ότι η μητέρα είχε ενεργήσει παρανόμως εγκαθιστώντας μονομερώς τα ανήλικα παιδιά 200 χιλιόμετρα μακριά από τον τόπο της κοινής διαμονής, απέρριψαν τις διαδοχικές αιτήσεις ασφαλιστικών μέτρων του πατέρα με ανεπαρκή αιτιολογία, αφήνοντας την παράνομη κατάσταση να παγιωθεί. Η μεταγενέστερη απόφαση του δευτεροβαθμίου δικαστηρίου, που ανέτρεψε την πρωτόδικη κρίση περί κοινής επιμέλειας και χορήγησε αποκλειστική επιμέλεια στη μητέρα, στηρίχθηκε κατά κύριο λόγο στην προσαρμογή των παιδιών στο νέο περιβάλλον, δηλαδή σε κατάσταση που είχε δημιουργηθεί από την ίδια την παράνομη συμπεριφορά της μητέρας. Το ΕΔΔΑ ομόφωνα διαπίστωσε ότι τα εθνικά δικαστήρια απέτυχαν να σταθμίσουν δικαίως τα αντιτιθέμενα συμφέροντα και νομιμοποίησαν εκ των υστέρων την παράνομη κατάσταση, καθιστώντας τη δυνατότητα του προσφεύγοντος να αποκτήσει αποκλειστική ή κοινή επιμέλεια καθαρά θεωρητική. Παραβίαση άρθρου 8 της ΕΣΔΑ.
ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Ο προσφεύγων, Stanislav Novák, Τσέχος υπήκοος γεννηθείς το 1989 και κάτοικος Μπρνο, είναι πατέρας δύο θυγατέρων, που γεννήθηκαν το 2014 και το 2018. Τον Απρίλιο του 2021, οπότε ο προσφεύγων και η μητέρα των ανηλίκων έπαυσαν να συμβιώνουν, τα μέρη συμφώνησαν στην από κοινού άσκηση της επιμέλειας. Τον Σεπτέμβριο του 2021 η μητέρα κατέθεσε αίτηση διαζυγίου ζητώντας αποκλειστική επιμέλεια, ενώ ο προσφεύγων ζήτησε κοινή επιμέλεια. Από τον Ιανουάριο του 2022 η μητέρα έπαυσε να τηρεί τη συμφωνία περί κοινής επιμέλειας, αν και ο προσφεύγων εξακολουθούσε να διατηρεί τακτική επικοινωνία με τα παιδιά τους.
Με απόφαση της 18.05.2022 το Δημοτικό Δικαστήριο Μπρνο δέχθηκε αίτηση του προσφεύγοντος για προσωρινή ρύθμιση κοινής επιμέλειας. Η απόφαση εν συνεχεία ανατράπηκε από το Περιφερειακό Δικαστήριο στις 14.06.2022. Με απόφαση της 14.07.2022, επί της ουσίας, το Δημοτικό Δικαστήριο επιδίκασε εκ νέου κοινή επιμέλεια σε εβδομαδιαία βάση, στηριζόμενο σε έκθεση συμβουλευτικού κέντρου που είχε ταχθεί υπέρ της λύσης αυτής και στη γνώμη του επιτρόπου των παιδιών.
Στις 28.08.2022, και πριν εκδικαστεί η έφεση της μητέρας κατά της ως άνω απόφασης, η μητέρα ενημέρωσε τον προσφεύγοντα μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου ότι είχε μετοικήσει με τα δύο παιδιά από το Μπρνο στην Πράγα, σε απόσταση μεγαλύτερη των 200 χιλιομέτρων, και ότι τα είχε εγγράψει σε νέο σχολείο. Η μετοίκηση πραγματοποιήθηκε χωρίς τη συναίνεση και χωρίς προηγούμενη γνωστοποίηση στον προσφεύγοντα πατέρα, κατά παράβαση του άρθρου 877 § 1 του Τσεχικού Αστικού Κώδικα. Στις 29.08.2022 η μητέρα ζήτησε εκ των υστέρων δικαστική έγκριση της μετοίκησης και της αλλαγής σχολείου.
Στις 07.09.2022 ο προσφεύγων κατέθεσε δύο αιτήσεις ασφαλιστικών μέτρων: η πρώτη αποσκοπούσε στη χορήγηση προσωρινής αποκλειστικής επιμέλειας στον ίδιο, και η δεύτερη στην επιστροφή των ανηλίκων τέκνων στον προηγούμενο τόπο διαμονής τους και στην επανεγγραφή τους στα αρχικά τους σχολεία. Στις 12.09.2022 το Δημοτικό Δικαστήριο, αφού επικοινώνησε τηλεφωνικώς με τον επίτροπο των παιδιών, απέρριψε την πρώτη αίτηση κρίνοντας ότι δεν συνέτρεχε επείγουσα ανάγκη και επικαλούμενο τη συνέχιση της επικοινωνίας του προσφεύγοντος με τα παιδιά και την κατάλληλη φροντίδα της μητέρας. Η δεύτερη αίτηση απορρίφθηκε για διαδικαστικούς λόγους. Στις 20.09.2022 ο προσφεύγων υπέβαλε νέα αίτηση η οποία απορρίφθηκε στις 21.09.2022.
Στις 02.12.2022 το Περιφερειακό Δικαστήριο Μπρνο απέρριψε τις εφέσεις του προσφεύγοντος. Παρά την αναγνώριση ότι η μητέρα είχε ενεργήσει χωρίς προηγούμενη συμφωνία και χωρίς να αναμένει την εκδίκαση της ουσίας, το δικαστήριο έκρινε ότι ο προσφεύγων δεν είχε αποδείξει σοβαρή διακινδύνευση των παιδιών στον νέο τόπο διαμονής. Με την υπ’ αριθ. II. ÚS 566/23 απόφαση της 05.04.2023 το Συνταγματικό Δικαστήριο απέρριψε τη συνταγματική προσφυγή ως προδήλως αβάσιμη.
Με την απόφαση της 20.04.2023 το Περιφερειακό Δικαστήριο ανέτρεψε την πρωτόδικη απόφαση της 14.07.2022 και χορήγησε αποκλειστική επιμέλεια στη μητέρα, αναγνωρίζοντας στον προσφεύγοντα δικαίωμα επικοινωνίας ένα Σαββατοκύριακο ανά δεκαπενθήμερο και κατά τις σχολικές διακοπές. Η αιτιολογία στηρίχθηκε ιδίως στη διαπίστωση ότι τα τέκνα είχαν προσαρμοστεί στο νέο τους περιβάλλον, στο οποίο διέμεναν ήδη επί οκτώ μήνες, και ότι η απόσταση μεταξύ των κατοικιών των γονέων καθιστούσε αδύνατη την κοινή επιμέλεια. Η σχετική συνταγματική προσφυγή απορρίφθηκε με την υπ’ αριθ. IV. ÚS 2049/23 απόφαση της 17.10.2023.
Στη συνέχεια, παρά τη χορήγηση δικαιώματος επικοινωνίας, η μητέρα εξακολούθησε να παρεμποδίζει την επικοινωνία του προσφεύγοντος, διατυπώνοντας μάλιστα αβάσιμες κατηγορίες περί ανάρμοστης συμπεριφοράς εκ μέρους του προς μία εκ των θυγατέρων, οι οποίες δεν επιβεβαιώθηκαν από την πραγματογνωμοσύνη. Στις 20.02.2025 η μητέρα καταδικάστηκε για παρεμπόδιση εκτέλεσης δικαστικής απόφασης σχετικά με το δικαίωμα επικοινωνίας με ποινή υπό αναστολή.
Το ΕΔΔΑ ομόφωνα διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 8 ΕΣΔΑ.
ΤΟ ΣΤΡΑΣΒΟΥΡΓΟ ΑΠΟΦΑΣΙΖΕΙ…
Άρθρο 8 ΕΣΔΑ. Σεβασμός της οικογενειακής ζωής. Δίκαιη στάθμιση. Παραβίαση
Επί του παραδεκτού: Η Κυβέρνηση προέβαλε ένσταση μη εξαντλήσεως των εσωτερικών ενδίκων μέσων ως προς το σκέλος της επικαλούμενης βραδύτητας του δευτεροβαθμίου δικαστηρίου, επικαλούμενη το άρθρο 174a του Νόμου περί Δικαστηρίων και Δικαστών και τα προβλεπόμενα από τον Νόμο περί Ευθύνης του Δημοσίου ένδικα βοηθήματα, καθώς και την υπόθεση Drenk κατά Τσεχικής Δημοκρατίας της 04.09.2014. Το Δικαστήριο, αφού εξέτασε τη διατύπωση του παραπόνου του προσφεύγοντος, έκρινε ότι η διάρκεια της διαδικασίας ενώπιον του δευτεροβαθμίου δικαστηρίου δεν αποτελούσε τον πυρήνα της προσφυγής και απέρριψε την ένσταση.
Επί της ουσίας: Το Δικαστήριο υπενθύμισε ότι η αμοιβαία απόλαυση της συντροφιάς γονέα και τέκνου συνιστά θεμελιώδες στοιχείο της οικογενειακής ζωής που προστατεύεται από το άρθρο 8 (Iosub Caras κατά Ρουμανίας της 27.07.2006, §§ 29-30, Adžić κατά Κροατίας (αριθ. 2) της 02.05.2019, § 79). Σημείωσε περαιτέρω ότι, παρότι το άρθρο 8 αποσκοπεί κυρίως στην προστασία του ατόμου από αυθαίρετη επέμβαση των δημοσίων αρχών, ενδέχεται να συνεπάγεται και θετικές υποχρεώσεις εγγενείς στον αποτελεσματικό σεβασμό της οικογενειακής ζωής, οι οποίες μπορούν να περιλαμβάνουν τη λήψη μέτρων ακόμη και στη σφαίρα των σχέσεων μεταξύ ιδιωτών (S.H. κ.α. κατά Αυστρίας [GC] της 03.11.2011, § 87). Σε αμφότερες τις περιπτώσεις, τα εφαρμοστέα κριτήρια είναι παρεμφερή και απαιτούν δίκαιη στάθμιση των αντιτιθέμενων συμφερόντων.
Το Δικαστήριο έκρινε ότι δεν είναι αναγκαίο να αποφανθεί αν η υπόθεση πρέπει να αναλυθεί υπό το πρίσμα θετικής ή αρνητικής υποχρέωσης, δεδομένου ότι το κρίσιμο ζήτημα είναι αν επιτεύχθηκε δίκαιη ισορροπία μεταξύ των αντιτιθέμενων συμφερόντων. Προς τούτο, υπενθύμισε την πάγια νομολογία του κατά την οποία οφείλει να εξετάσει εάν τα εθνικά δικαστήρια προέβησαν σε εμπεριστατωμένη εξέταση της συνολικής οικογενειακής κατάστασης και σειράς παραγόντων πραγματικού, συναισθηματικού, ψυχολογικού, υλικού και ιατρικού χαρακτήρα, και κατέληξαν σε ισορροπημένη και εύλογη εκτίμηση των συμφερόντων εκάστου, με σταθερή μέριμνα τον προσδιορισμό της βέλτιστης λύσης για το παιδί (Neulinger και Shuruk κατά Ελβετίας [GC] της 06.07.2010, § 139, Petrov και X κατά Ρωσίας της 23.10.2018, § 98, Γιαννακόπουλος κατά Ελλάδας της 03.12.2024, § 51).
Επί του εύρους του περιθωρίου εκτίμησης, το Δικαστήριο επανέλαβε ότι, μολονότι οι εθνικές αρχές απολαμβάνουν ευρύ περιθώριο εκτίμησης ως προς ζητήματα επιμέλειας, αυστηρότερος έλεγχος επιβάλλεται όσον αφορά πρόσθετους περιορισμούς, όπως οι περιορισμοί στο δικαίωμα επικοινωνίας, καθώς τέτοιου είδους περιορισμοί ενέχουν τον κίνδυνο ουσιαστικής διακοπής των οικογενειακών σχέσεων μεταξύ τέκνου και γονέα (Sahin κατά Γερμανίας [GC] της 08.07.2003, § 65).
Εφαρμόζοντας τις ως άνω αρχές στα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης, το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι, με τη μονομερή μετεγκατάσταση των παιδιών στην Πράγα, η μητέρα όχι μόνον παρεμπόδισε την επικοινωνία του προσφεύγοντος με τις θυγατέρες του, αλλά παραβίασε και τις διατάξεις των άρθρων 858, 865 § 1, 876 § 1 και 877 §§ 1-2 του Τσεχικού Αστικού Κώδικα, σύμφωνα με τις οποίες ο καθορισμός του τόπου διαμονής του παιδιού αποτελεί στοιχείο της από κοινού ασκούμενης γονικής μέριμνας. Αξιοσημείωτο είναι ότι το ίδιο το Συνταγματικό Δικαστήριο της Τσεχίας, με την υπ’ αριθ. I. ÚS 3399/23 απόφαση της 28.02.2024, χαρακτήρισε αντίστοιχη συμπεριφορά ως «εσωτερική απαγωγή» (domestic abduction).
Το Δικαστήριο τόνισε ότι, υπό τις περιστάσεις αυτές, οι εθνικές αρχές όφειλαν να λάβουν μέτρα προς συμφιλίωση των αντιτιθέμενων συμφερόντων, διατηρώντας κατά νου το πρωταρχικό συμφέρον των τέκνων (Neulinger και Shuruk, ό.π., § 135· Z. κατά Πολωνίας της 20.04.2010, § 75). Συγκεκριμένα, αναμενόταν να χρησιμοποιήσουν όλα τα εύλογα μέσα ώστε να αποφύγουν τη διακοπή των δεσμών και προσωπικών σχέσεων μεταξύ του προσφεύγοντος και των παιδιών του, συμπεριλαμβανομένης, όπου ενδεικνυόταν, της αποκατάστασης του status quo που υφίστατο πριν από την παράνομη μετεγκατάσταση, εν αναμονή της οριστικής απόφασης επί της επιμέλειας (X κατά Λεττονίας [GC] της 26.11.2013 § 97, Michnea κατά Ρουμανίας της 07.07.2020 § 37).
Το Δικαστήριο επεσήμανε ότι ο προσφεύγων είχε παράσχει στα εθνικά δικαστήρια επαρκή ευκαιρία να αποκαταστήσουν την κατάσταση μέσω των διαδοχικών αιτήσεων ασφαλιστικών μέτρων. Ωστόσο, η απόρριψη αυτών στηρίχθηκε στην ουσιαστική παραδοχή ότι τα παιδιά δεν εκτίθεντο σε τέτοιου επιπέδου κίνδυνο ώστε να δικαιολογείται προσωρινή ρύθμιση. Το Δικαστήριο έκρινε ότι μια τέτοια προσέγγιση δεν συνιστά πραγματική και αποτελεσματική εξέταση του βέλτιστου συμφέροντος των ανηλίκων παιδιών, αλλά απλή παρατήρηση της κατάστασης τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή (πρβλ. Cristian Cătălin Ungureanu κατά Ρουμανίας της 04.09.2018, § 32). Παρατήρησε επιπλέον ότι ουδεμία στάθμιση έγινε ως προς τη ριζική μεταβολή που είχε επέλθει στη ζωή των παιδιών εξαιτίας της παράνομης μετοίκησης, ως προς το γεγονός ότι ουδεμία εκτελεστή απόφαση επιμέλειας υφίστατο εκείνη τη στιγμή, ή ως προς τους λόγους που οδήγησαν τη μητέρα στη συγκεκριμένη συμπεριφορά.
Το Δικαστήριο υπενθύμισε ότι, κατά την πάγια νομολογία του, ο αποτελεσματικός σεβασμός της οικογενειακής ζωής επιβάλλει οι μελλοντικές σχέσεις γονέα και τέκνου να καθορίζονται αποκλειστικά υπό το πρίσμα του συνόλου των κρίσιμων στοιχείων και όχι μόνον από την πάροδο του χρόνου (Strand Lobben κ.α. κατά Νορβηγίας [GC] της 10.09.2019, § 212). Οι διαδικασίες σχετικά με την απονομή της επιμέλειας, συμπεριλαμβανομένης της εκτέλεσης τελικής απόφασης, απαιτούν επείγουσα μεταχείριση, δεδομένου ότι η πάροδος του χρόνου μπορεί να επιφέρει ανεπανόρθωτες συνέπειες στις σχέσεις τέκνου και απομακρυσμένου γονέα (M.A. κατά Αυστρίας της 15.01.2015, § 109). Ομοίως, λόγω της φύσης και του σκοπού τους, οι αιτήσεις προσωρινών μέτρων περί επιμέλειας πρέπει κανονικά να αντιμετωπίζονται με ορισμένο βαθμό προτεραιότητας (Bevacqua και S. κατά Βουλγαρίας της 12.06.2008, § 68).
Το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι η απόρριψη των αιτήσεων ασφαλιστικών μέτρων από τα εθνικά δικαστήρια και η απουσία απόφασης που να χορηγεί στον προσφεύγοντα εκτελεστά δικαιώματα επικοινωνίας οδήγησαν αναπόφευκτα, με την πάροδο του χρόνου, στην παγίωση της παράνομα δημιουργηθείσας κατάστασης, καθιστώντας τη δυνατότητα του προσφεύγοντος να αποκτήσει αποκλειστική ή κοινή επιμέλεια καθαρά θεωρητική. Η ως άνω εξέλιξη ήταν εξάλλου ικανή να καλλιεργήσει στη μητέρα αίσθημα ατιμωρησίας, η οποία ακολούθως εξακολούθησε να παρεμποδίζει την επικοινωνία του προσφεύγοντος με τις θυγατέρες του, διατυπώνοντας μάλιστα αβάσιμες κατηγορίες ανάρμοστης συμπεριφοράς.
Όσον αφορά την απόφαση της 20.04.2023, με την οποία περιορίστηκε η επικοινωνία του προσφεύγοντος, το Δικαστήριο έκρινε ότι, μολονότι οι λόγοι που παραθέτει το Περιφερειακό Δικαστήριο μπορεί να θεωρηθούν κρίσιμοι, δεν είναι ταυτοχρόνως επαρκείς. Πρώτον, τα εθνικά δικαστήρια παρέλειψαν να λάβουν δεόντως υπόψη τους λόγους της σημαντικής μεταβολής των περιστάσεων και τις άκαρπες προσπάθειες του προσφεύγοντος να την αποτρέψει. Δεύτερον, δεν προκύπτει ότι ελήφθη υπόψη ότι η παράνομη μετεγκατάσταση των τέκνων δεν θα έπρεπε να ωφελήσει τον γονέα που υπαιτίως την προκάλεσε, ή ότι μια τέτοια αδιαφορία προς τα δικαιώματα του ετέρου γονέα θα έπρεπε να επηρεάσει την απόφαση επί της επιμέλειας και της επικοινωνίας. Τρίτον, δεν συνεκτιμήθηκε το αδιαμφισβήτητο ενδιαφέρον και η δέσμευση του προσφεύγοντος για διατήρηση μόνιμης σχέσης με τα τέκνα του.
Το Δικαστήριο κατέληξε ότι η απόφαση της 06.12.2023, με την οποία επιτράπηκε εκ των υστέρων η μετεγκατάσταση και η αλλαγή σχολείου χωρίς τη συναίνεση του προσφεύγοντος, νομιμοποίησε στην πραγματικότητα τις ενέργειες της μητέρας. Το γεγονός ότι η μητέρα στη συνέχεια καταδικάστηκε σε πρόστιμα και ασκήθηκε ποινική δίωξη για παρεμπόδιση των δικαιωμάτων επικοινωνίας του προσφεύγοντος ήταν πολύ μεταγενέστερο για να αναπληρώσει την έλλειψη έγκαιρων μέτρων.
Απόφαση: Παραβίαση του άρθρου 8 ΕΣΔΑ (ομόφωνα). Επιδίκαση 12.000 ευρώ για ηθική βλάβη και 5.798 ευρώ συνολικά για δικαστικά έξοδα (3.000 ευρώ για την εθνική διαδικασία και 2.798 ευρώ για τη διαδικασία ενώπιον του ΕΔΔΑ).
ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΗ ΣΚΕΨΗ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ (KEY PASSAGE)
«Το Δικαστήριο κρίνει ότι η απόρριψη από τα εθνικά δικαστήρια των αιτήσεων του προσφεύγοντος για ασφαλιστικά μέτρα και η απουσία απόφασης που να του χορηγεί εκτελεστά δικαιώματα επικοινωνίας οδήγησαν αναπόφευκτα, με την πάροδο του χρόνου, στην παγίωση της κατάστασης που είχε δημιουργηθεί παρανόμως από τη μητέρα· τούτο κατέστησε τη δυνατότητα του προσφεύγοντος να αποκτήσει αποκλειστική ή κοινή επιμέλεια των τέκνων του απλώς θεωρητική» (παρ. 74).
ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ
Η απαγόρευση νομιμοποίησης παράνομων τετελεσμένων μέσω της παρόδου του χρόνου. Η απόφαση Novák επιβεβαιώνει και ενισχύει την αρχή που έχει διαμορφωθεί από τη νομολογία Strand Lobben, X κατά Λεττονίας και Neulinger ότι ο αποτελεσματικός σεβασμός της οικογενειακής ζωής αποκλείει τον καθορισμό των μελλοντικών σχέσεων γονέα-τέκνου μόνον από την πάροδο του χρόνου. Η ιδιαιτερότητα της απόφασης έγκειται στην εφαρμογή της αρχής αυτής στο πλαίσιο της λεγόμενης «εσωτερικής απαγωγής», όπου η μετεγκατάσταση συντελείται εντός των ορίων του ίδιου κράτους, εκτός του πεδίου εφαρμογής της Σύμβασης της Χάγης του 1980.
Η ευθύνη του δικαστή για ενεργητική αποκατάσταση του status quo ante. Το Δικαστήριο σαφώς υπογραμμίζει ότι, υπό τις περιστάσεις της μονομερούς και παράνομης μετοίκησης, οι εθνικές αρχές οφείλουν να εξετάσουν την αποκατάσταση του status quo ante μέσω ασφαλιστικών μέτρων, μη αρκούμενες σε παρατήρηση της εκάστοτε υφιστάμενης κατάστασης. Η κρίση αυτή ενισχύει την αναγκαιότητα ενεργητικής δικαστικής παρέμβασης σε υποθέσεις επιμέλειας τέκνου με στοιχεία κατάχρησης δικαιώματος.
Η ανάγκη σύνδεσης της παράνομης συμπεριφοράς γονέα με την ουσιαστική κρίση επί της επιμέλειας. Το Δικαστήριο τόνισε ότι η παράνομη συμπεριφορά γονέα δεν είναι ουδέτερο στοιχείο ως προς την οριστική κρίση επί της επιμέλειας, αλλά πρέπει να συνεκτιμάται με τρόπο ουσιώδη ώστε ο παρανομών γονέας να μην ωφελείται από την παρανομία του. Η αρχή αυτή ευθυγραμμίζεται με τη νομολογία του ίδιου του τσεχικού Συνταγματικού Δικαστηρίου (αποφάσεις I. ÚS 955/15, I. ÚS 2570/21 και I. ÚS 3399/23).
Η επείγουσα μεταχείριση των αιτήσεων ασφαλιστικών μέτρων. Η απόφαση επαναβεβαιώνει την αρχή Bevacqua και S. κατά Βουλγαρίας ότι οι αιτήσεις ασφαλιστικών μέτρων σε υποθέσεις γονικής μέριμνας πρέπει να αντιμετωπίζονται με προτεραιότητα, δεδομένου ότι η οποιαδήποτε καθυστέρηση μπορεί να καθορίσει εξ αντικειμένου την έκβαση της κύριας δίκης.
Η σχέση εθνικού δικαίου και Σύμβασης σε πεδία μη ρυθμιζόμενα από τη Σύμβαση της Χάγης. Η απόφαση καταλαμβάνει το ρυθμιστικό κενό που υφίσταται ως προς τις «εσωτερικές» μετεγκαταστάσεις, οι οποίες εκφεύγουν του πεδίου εφαρμογής της Σύμβασης της Χάγης του 25.10.1980 για τα Αστικά Θέματα της Διεθνούς Απαγωγής Παιδιών, και μεταφέρει αναλογικώς ορισμένες από τις αρχές της (επιστροφή στο status quo ante, βαρύτητα της παρανομίας) στο πεδίο του άρθρου 8 ΕΣΔΑ.
ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ
Από: echrcaselaw
Η απόφαση Novák κατά Τσεχικής Δημοκρατίας αποτελεί σημαντική προσθήκη στη νομολογιακή σειρά του Στρασβούργου σχετικά με τη μονομερή και παράνομη μετεγκατάσταση ανηλίκων εκ μέρους ενός γονέα και την αντιμετώπισή της από τα εθνικά δικαστήρια. Το ισχυρό σημείο της είναι η σαφής διαπίστωση ότι η αδράνεια του δικαστή ενώπιον της παράνομης δημιουργίας τετελεσμένων ισοδυναμεί με ουσιαστική παραίτηση από την προστασία της οικογενειακής ζωής του εξαιρούμενου γονέα. Το αδύναμο σημείο της είναι η συγκρατημένη επιφύλαξη του Δικαστηρίου να αποφανθεί ρητά επί του ζητήματος αν τα εθνικά δικαστήρια όφειλαν να διατάξουν ασφαλιστικά μέτρα αυτεπαγγέλτως, ζήτημα το οποίο παρέπεμψε στην ερμηνεία του εθνικού δικαίου (παρ. 71).
Η νομολογιακή γραμμή Neulinger, X κατά Λεττονίας , Strand Lobben και Novák. Η Novák εντάσσεται σε μια διακριτή νομολογιακή γραμμή που μεταφέρει αρχές αρχικά διαμορφωμένες στο πλαίσιο της διεθνούς απαγωγής παιδιών (Neulinger και Shuruk, X κατά Λεττονίας) στο πεδίο των εσωτερικών διαφορών επιμέλειας, καθώς και αρχές της επείγουσας μεταχείρισης (Strand Lobben, M.A. κατά Αυστρίας) στο ειδικό πλαίσιο των μονομερών μετοικήσεων εντός του ίδιου κράτους. Πηγή: HUDOC, Neulinger and Shuruk v. Switzerland [GC], no. 41615/07, 06.07.2010· X v. Latvia [GC], no. 27853/09, 26.11.2013· Strand Lobben and Others v. Norway [GC], no. 37283/13, 10.09.2019.
Η αρχή ότι ο παρανομών γονέας δεν πρέπει να ωφελείται από την παρανομία του. Η αρχή αυτή, την οποία το ΕΔΔΑ ενσωματώνει σιωπηρά στην αξιολόγηση της δίκαιης ισορροπίας, αποτυπώνεται ρητά στη νομολογία του τσεχικού Συνταγματικού Δικαστηρίου, στην απόφαση I. ÚS 955/15 της 14.03.2017, στην οποία διατυπώνεται ρητά η θέση ότι ο γονέας δεν πρέπει να επωφελείται από την παράνομη συμπεριφορά του και ότι η συμπεριφορά αυτή πρέπει να συνεκτιμάται κατά την κρίση επί της επιμέλειας. Η Novák ενσωματώνει αυτή την εθνική νομολογία στο επίπεδο της Σύμβασης. Πηγή: Constitutional Court of the Czech Republic, decision no. I. ÚS 955/15 of 14.03.2017, παρατιθέμενη και αναλυόμενη στις παραγράφους 41 και 76 της απόφασης Novák.
Η έννοια της «εσωτερικής απαγωγής» (domestic abduction). Η έννοια της εσωτερικής απαγωγής, την οποία διαμόρφωσε το τσεχικό Συνταγματικό Δικαστήριο με την υπ’ αριθ. I. ÚS 3399/23 απόφαση της 28.02.2024, χρησιμοποιείται από το ΕΔΔΑ στην παράγραφο 69 της απόφασης ως ερμηνευτικό εργαλείο. Η μεταφορά αυτή είναι σημαντική, διότι αναγνωρίζει ότι η μονομερής μετεγκατάσταση εντός των ορίων του ίδιου κράτους μπορεί να επιφέρει αντίστοιχης βαρύτητας αποτελέσματα με τη διεθνή απαγωγή, παρότι εκφεύγει του πεδίου της Σύμβασης της Χάγης του 25.10.1980. Η νοητική επέκταση αυτή ευθυγραμμίζεται με τη θεωρητική θέση που έχει διατυπωθεί στη βιβλιογραφία περί ανάγκης διαμόρφωσης κανονιστικού πλαισίου για τις εσωτερικές μετεγκαταστάσεις. Πηγή: Paul Beaumont and Peter McEleavy, The Hague Convention on International Child Abduction, Oxford University Press, 1999, σχετικά με τη συγκρότηση της έννοιας της παράνομης μετοίκησης· καθώς και Council of Europe, Guide on Article 8 of the European Convention on Human Rights, ενημερωμένη έκδοση, διαθέσιμη στη βάση HUDOC.
Η αυτεπάγγελτη παρέμβαση του δικαστή. Το Δικαστήριο επέλεξε να μην αποφανθεί επί του ζητήματος αν τα τσεχικά δικαστήρια όφειλαν να διατάξουν ασφαλιστικά μέτρα αυτεπαγγέλτως δυνάμει του άρθρου 12 του Νόμου περί Ειδικών Δικαστικών Διαδικασιών (παρ. 71). Η επιλογή αυτή είναι κατανοητή ως άσκηση αυτοπεριορισμού (judicial self-restraint) έναντι του εθνικού δικονομικού δικαίου, αλλά αφήνει ανοιχτό ένα σημαντικό ζήτημα. Το τσεχικό Συνταγματικό Δικαστήριο, με την υπ’ αριθ. I. ÚS 3399/23 απόφαση, είχε ήδη κρίνει ότι ο εθνικός δικαστής μπορούσε και όφειλε να ενεργήσει αυτεπαγγέλτως. Μια ρητή αναγνώριση εκ μέρους του ΕΔΔΑ θα ενίσχυε σημαντικά την προστασία.
Η σχέση με την ουσιαστική κρίση επί της επιμέλειας. Η πιο διεισδυτική παρατήρηση του Δικαστηρίου αφορά την παράγραφο 76, στην οποία κρίνεται ότι το Περιφερειακό Δικαστήριο, αν και «έδειξε διάθεση» να επιβάλει ορισμένη συνέπεια στη συμπεριφορά της μητέρας, περιορίστηκε σε υποχρέωσή της να οργανώνει και να αναλαμβάνει το κόστος της μεταφοράς των τέκνων μετά τις επισκέψεις. Η παρατήρηση αυτή φωτίζει το συμβολικό και ανεπαρκές χαρακτήρα τέτοιων μέτρων όταν δεν συνοδεύονται από ουσιαστική επιρροή στην κρίση επί της επιμέλειας.
Η συγκριτική διάσταση. Η νομολογία της Διαμερικανικής Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και του Διαμερικανικού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έχει επανειλημμένα τονίσει την αρχή του βέλτιστου συμφέροντος του παιδιού ως πρωταρχικού κριτηρίου ερμηνείας του άρθρου 17 της Αμερικανικής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου σε υποθέσεις γονικής μέριμνας, ιδίως στη γνωμοδότηση OC-17/02 της 28.08.2002 περί νομικής κατάστασης και ανθρωπίνων δικαιωμάτων του παιδιού. Η Επιτροπή Δικαιωμάτων του Παιδιού του ΟΗΕ, με το Γενικό Σχόλιο αριθ. 14 (2013) επί του άρθρου 3 § 1 της ΔΣΔΠ, υπογραμμίζει ότι το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού πρέπει να αξιολογείται σε κάθε στάδιο της διαδικασίας λήψης αποφάσεων και ότι η πάροδος του χρόνου δεν πρέπει να καθίσταται αυτοτελής παράγοντας καθορισμού της έκβασης. Πηγή: Inter-American Court of Human Rights, Advisory Opinion OC-17/02 of 28.08.2002, “Juridical Condition and Human Rights of the Child”· UN Committee on the Rights of the Child, General Comment No. 14 (2013) on the right of the child to have his or her best interests taken as a primary consideration, CRC/C/GC/14, 29.05.2013.
Συμπέρασμα. Η προκειμένη απόφαση θεμελιώνει με σαφήνεια ότι η δικαστική αδράνεια ενώπιον της παράνομης μονομερούς μετεγκατάστασης ανηλίκων από έναν γονέα συνιστά παραβίαση του άρθρου 8 ΕΣΔΑ, όταν αυτή οδηγεί στην παγίωση και νομιμοποίηση της παράνομης κατάστασης. Η συμβολή της απόφασης έγκειται στο ότι μεταφέρει αρχές διαμορφωμένες στο πλαίσιο της διεθνούς απαγωγής παιδιών στο πεδίο των εσωτερικών διαφορών επιμέλειας, καθιστώντας τη δικονομική επαγρύπνηση του εθνικού δικαστή αναπόσπαστο στοιχείο της θετικής υποχρέωσης σεβασμού της οικογενειακής ζωής. Η νομολογιακή της δυναμική θα κριθεί από το κατά πόσο τα μεταγενέστερα τμήματα του Δικαστηρίου θα τολμήσουν να προχωρήσουν στο επόμενο βήμα, αναγνωρίζοντας ρητώς το καθήκον αυτεπάγγελτης δικαστικής παρέμβασης σε ανάλογες περιπτώσεις.
ΣΥΝΟΠΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΕΣ ΑΠΟΨΕΙΣ ΚΑΙ ΚΡΙΤΙΚΕΣ
Α) Νευlinger και Shuruk κατά Ελβετίας: η απόφαση-σταθμός του Τμήματος Ευρείας Σύνθεσης που θεμελίωσε τις θεμελιώδεις αρχές της εμπεριστατωμένης εξέτασης της οικογενειακής κατάστασης, της σταθμίσεως των αντιτιθέμενων συμφερόντων και της προτεραιότητας του βέλτιστου συμφέροντος του παιδιού, στις οποίες ρητώς παραπέμπει η Novák. Πηγή: HUDOC, Neulinger and Shuruk v. Switzerland [GC], no. 41615/07, 06.07.2010.
Β) X κατά Λετονίας: η απόφαση του Τμήματος Ευρείας Σύνθεσης που διευκρίνισε την εφαρμογή της Σύμβασης της Χάγης του 1980 υπό το πρίσμα του άρθρου 8 ΕΣΔΑ και ιδίως την υποχρέωση των εθνικών αρχών να εξετάζουν εμπεριστατωμένα την κατάσταση πριν αποφασίσουν την επιστροφή του παιδιού. Η αρχή της επιστροφής στο status quo ante την οποία εφαρμόζει η Novák στο πλαίσιο εσωτερικής μετοίκησης ανάγεται στη σκέψη της X κατά Λετονίας. Πηγή: HUDOC, X v. Latvia [GC], no. 27853/09, 26.11.2013.
Γ) Strand Lobben κ.α. κατά Νορβηγίας: η απόφαση του Τμήματος Ευρείας Σύνθεσης που επαναβεβαίωσε την αρχή ότι οι μελλοντικές σχέσεις γονέα-τέκνου δεν πρέπει να καθορίζονται μόνον από την πάροδο του χρόνου, την οποία η Novák επικαλείται ως κεντρικό ερμηνευτικό άξονα. Πηγή: HUDOC, Strand Lobben and Others v. Norway [GC], no. 37283/13, 10.09.2019.
Δ) Sahin κατά Γερμανίας: η απόφαση του Τμήματος Ευρείας Σύνθεσης που διέκρινε μεταξύ ευρέος και στενού περιθωρίου εκτίμησης ανάλογα με το είδος του διακυβευόμενου δικαιώματος (επιμέλεια έναντι περιορισμού επικοινωνίας). Πηγή: HUDOC, Sahin v. Germany [GC], no. 30943/96, 08.07.2003.
Ε) Bevacqua και S. κατά Βουλγαρίας: η απόφαση αυτή θεμελίωσε την υποχρέωση επείγουσας μεταχείρισης των αιτήσεων ασφαλιστικών μέτρων σε υποθέσεις επιμέλειας τέκνου. Πηγή: HUDOC, Bevacqua and S. v. Bulgaria, no. 71127/01, 12.06.2008.
ΣΤ) Νομολογία τσεχικού Συνταγματικού Δικαστηρίου: το Συνταγματικό Δικαστήριο της Τσεχίας έχει διαμορφώσει συνεπή νομολογία σύμφωνα με την οποία ο γονέας που μεταφέρει μονομερώς το ανήλικο τέκνο σε νέο τόπο διαμονής δεν πρέπει να ωφελείται από την παρανομία του (απόφαση I. ÚS 955/15 της 14.03.2017), η δε συμπεριφορά αυτή ενδέχεται να συνιστά «εσωτερική απαγωγή» (απόφαση I. ÚS 3399/23 της 28.02.2024). Πηγή: Constitutional Court of the Czech Republic, αποφάσεις I. ÚS 955/15 της 14.03.2017, II. ÚS 765/21 της 30.03.2021, I. ÚS 2570/21 της 11.01.2022, I. ÚS 3399/23 της 28.02.2024.
Ζ) Γενικό Σχόλιο αριθ. 14 της Επιτροπής Δικαιωμάτων του Παιδιού του ΟΗΕ: η Επιτροπή ερμηνεύει το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού ως δυναμική έννοια που πρέπει να εξετάζεται σε όλα τα στάδια της λήψης αποφάσεων και αναγνωρίζει τη σημασία της παρόδου του χρόνου ως παράγοντα που μπορεί να επηρεάσει αρνητικά την εκτίμηση αυτή. Πηγή: UN Committee on the Rights of the Child, General Comment No. 14 (2013), CRC/C/GC/14, 29.05.2013.
Η) Συμπεράσματα του οικογενειακού νομικού συμποσίου της Τσεχικής Δικαστικής Ακαδημίας: το συμπόσιο, στα συμπεράσματά του όπως αναθεωρήθηκαν στις 25.10.2024 και τα οποία παρατίθενται στην παράγραφο 48 της απόφασης, διατυπώνει κατευθυντήριες γραμμές για την αντιμετώπιση της παράνομης αλλαγής τόπου διαμονής ανηλίκου από έναν γονέα, υπογραμμίζοντας ότι η επιστροφή του τέκνου πρέπει κατά κανόνα να διατάσσεται όταν υπάρχει κίνδυνος βλάβης της σχέσης γονέα-τέκνου. Πηγή: Czech Judicial Academy, Conclusions of the family-law symposium on the unlawful change of a minor child’s residence by one of the parents, αναθεωρημένα στις 25.10.2024, παρατιθέμενα στην παράγραφο 48 της απόφασης Novák.
Σχετική νομολογία ΕΔΔΑ:
- Iosub Caras v. Romania, 27.07.2006, Application no. 7198/04 • Koudelka v. the Czech Republic, 20.07.2006, Application no. 1633/05 • Bevacqua and S. v. Bulgaria, 12.06.2008, Application no. 71127/01 • Z. v. Poland, 20.04.2010, Application no. 34694/06 • Neulinger and Shuruk v. Switzerland [GC], 06.07.2010, Application no. 41615/07 • S.H. and Others v. Austria [GC], 03.11.2011, Application no. 57813/00 • X v. Latvia [GC], 26.11.2013, Application no. 27853/09 • Z.J. v. Lithuania, 29.04.2014, Application no. 60092/12 • Drenk v. the Czech Republic, 04.09.2014, Application no. 1071/12 • M.A. v. Austria, 15.01.2015, Application no. 4097/13 • Sahin v. Germany [GC], 08.07.2003, Application no. 30943/96 • Cristian Cătălin Ungureanu v. Romania, 04.09.2018, Application no. 6221/14 • Petrov and X v. Russia, 23.10.2018, Application no. 23608/16 • Adžić v. Croatia (no. 2), 02.05.2019, Application no. 19601/16 • Strand Lobben and Others v. Norway [GC], 10.09.2019, Application no. 37283/13 • Michnea v. Romania, 07.07.2020, Application no. 10395/19 • A.T. v. Italy, 24.06.2021, Application no. 40910/19 • Giannakopoulos v. Greece, 03.12.2024, Application no. 20503/20
