Η ΑΠΟΦΑΣΗ ΜΕ ΜΙΑ ΜΑΤΙΑ
Η μη εξαίρεση μονογονεϊκών οικογενειών με παιδιά κάτω των δύο ετών από το αναθεωρημένο ανώτατο όριο ετήσιων κοινωνικών παροχών δεν συνιστά παραβίαση της απαγόρευσης των διακρίσεων. Παρά τη σημαντικά διαφορετική κατάσταση των μονογονεϊκών οικογενειών με πολύ μικρά παιδιά – που δεν δικαιούνταν δωρεάν παιδική φροντίδα και αντιμετώπιζαν ιδιαίτερο εμπόδιο στην εργασία 16 ωρών εβδομαδιαίως – το ΕΔΔΑ έκρινε ομόφωνα ότι η πολιτική του κράτους δεν ήταν «πρόδηλα χωρίς εύλογη βάση» και ενέπιπτε στα ευρεία περιθώρια εκτίμησης, λαμβανομένων υπόψη του εκτενούς κοινοβουλευτικού και δικαστικού ελέγχου, της φύσης του status των προσφευγόντων και των λοιπών μέτρων στήριξης. Στα μέτρα αυτά το Δικαστήριο συνυπολόγισε όχι μόνον τα DHPs, αλλά και τη γενικότερη στήριξη για δαπάνες παιδικής φροντίδας και το Flexible Support Fund, ενώ επισήμανε ότι η μεταγενέστερη επέκταση της δωρεάν φροντίδας αφορούσε επιλέξιμους εργαζόμενους γονείς και δεν αναιρούσε πλήρως τη διακριτή θέση των μη εργαζόμενων μονογονεϊκών οικογενειών με παιδιά κάτω των δύο ετών. Μη παραβίαση του άρθρου 14 ΕΣΔΑ σε συνδυασμό με το άρθρο 1 ΠΠΠ ή και το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ.
ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Η πρώτη προσφεύγουσα (D.A., γεν. 1992) είναι μητέρα μονογονεϊκής οικογένειας, και ο δεύτερος προσφεύγων (R.A., γεν. 2017) είναι το τέκνο της. Κατοικούν στο Radlett (Αγγλία). Μεταξύ Ιουνίου 2017 και Ιουνίου 2019, η πρώτη προσφεύγουσα ήταν γονέας μονογονεϊκής οικογένειας παιδιού ηλικίας κάτω των δύο ετών και υπαγόταν στο αναθεωρημένο ανώτατο όριο κοινωνικών παροχών (revised benefit cap).
Το 2013, η Κυβέρνηση εισήγαγε ανώτατο πλαφόν 26.000 GBP ετησίως στις κοινωνικές παροχές ανά νοικοκυριό. Τον Μάρτιο 2016, με τον Welfare Reform and Work Act 2016, το πλαφόν μειώθηκε σε 23.000 GBP (Λονδίνο) και 20.000 GBP (λοιπές περιοχές). Γονείς μονογονεϊκών οικογενειών που εργάζονταν τουλάχιστον 16 ώρες εβδομαδιαίως εξαιρούνταν από το πλαφόν. Ωστόσο, η Κυβέρνηση δεν παρείχε δωρεάν παιδική φροντίδα για παιδιά κάτω των δύο ετών, σε αντίθεση με τα παιδιά ηλικίας τριών και τεσσάρων ετών και ορισμένα παιδιά ηλικίας δύο ετών, γεγονός που καθιστούσε ιδιαίτερα δυσχερή για τους γονείς αυτής της κατηγορίας την πλήρωση της προϋπόθεσης εργασίας 16 ωρών. Παράλληλα, υπήρχε περιορισμένη μεν αλλά υπαρκτή στήριξη μέσω κάλυψης μέρους του κόστους childcare, DHPs και Flexible Support Fund, την οποία το Δικαστήριο συνυπολόγισε στην αναλογικότητα.
Στο εσωτερικό δίκαιο, το Διοικητικό Δικαστήριο (High Court) δικαίωσε τους προσφεύγοντες (22.06.2017), αλλά η απόφαση αντεστράφη από το Εφετείο (15.03.2018). Το Ανώτατο Δικαστήριο (Supreme Court), κατά πλειοψηφία 5 προς 2, απέρριψε τις εφέσεις (15.05.2019), κρίνοντας ότι η εφαρμογή του πλαφόν στους γονείς μονογονεϊκών οικογενειών με παιδιά κάτω των δύο ετών δεν ήταν «πρόδηλα χωρίς εύλογη βάση» (manifestly without reasonable foundation). Μειοψήφησαν η Lady Hale, η οποία έκρινε ότι δεν είχε τηρηθεί η δίκαιη ισορροπία, και ο Lord Kerr, ο οποίος αμφισβήτησε την εφαρμογή του κριτηρίου MWRF στα εθνικά δικαστήρια.
ΤΟ ΣΤΡΑΣΒΟΥΡΓΟ ΑΠΟΦΑΣΙΖΕΙ…
Άρθρο 14 ΕΣΔΑ σε συνδυασμό με το άρθρο 1 του ΠΠΠ ή και το άρθρο 8 ΕΣΔΑ. Μη παραβίαση
Παραδεκτό: Το Δικαστήριο δέχθηκε ότι η υπόθεση εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής τόσο του άρθρου 1 ΠΠΠ (ως προς την πρώτη προσφεύγουσα) όσο και του άρθρου 8 (ως προς αμφότερους τους προσφεύγοντες), με δεδομένο ότι η Κυβέρνηση δεν αμφισβήτησε αυτά τα σημεία. Σημείωσε ότι η απόφαση Beeler κατά Ελβετίας [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης] (αριθμ. προσφ. 78630/12, 11.10.2022) θα μπορούσε να ερμηνευθεί ως περιορίζουσα το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 8 σε τέτοιες υποθέσεις, αλλά η Κυβέρνηση δεν ζήτησε να υποβάλει παρατηρήσεις επ’ αυτού. Η προσφυγή κρίθηκε παραδεκτή.
Status (ιδιότητα): Το Δικαστήριο αναγνώρισε ότι η ιδιότητα «γονέα μονογονεϊκής οικογένειας παιδιού κάτω των δύο ετών» και «παιδί κάτω των δύο ετών με γονέα μονογονεϊκής οικογένειας» συνιστούν «άλλη κατάσταση» (other status) κατά το άρθρο 14, δεδομένου ότι ο όρος ερμηνεύεται ευρέως και δεν περιορίζεται σε έμφυτα ή αμετάβλητα χαρακτηριστικά (Carson and Others κατά Ηνωμένου Βασιλείου [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], αριθμ. προσφ. 42184/05, §§ 70-71, 16.03.2010· Clift κατά Ηνωμένου Βασιλείου, αριθμ. προσφ. 7205/07, § 56, 13.07.2010).
Σημαντικά διαφορετική κατάσταση (Thlimmenos): Το Δικαστήριο διαπίστωσε ότι οι γονείς μονογονεϊκών οικογενειών με παιδιά κάτω των δύο ετών βρίσκονταν σε σημαντικά διαφορετική κατάσταση από τους λοιπούς υποκείμενους στο πλαφόν, διότι δεν δικαιούνταν δωρεάν παιδική φροντίδα, γεγονός που συνιστούσε «σημαντικό πρόσθετο εμπόδιο» (considerable additional barrier) στη δυνατότητα εργασίας 16 ωρών (Thlimmenos κατά Ελλάδας [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], αριθμ. προσφ. 34369/97, § 44, 06.04.2000).
Αιτιολόγηση — εφαρμοστέο κριτήριο: Το Δικαστήριο δέχθηκε ότι: (α) Η κατάσταση (status) των προσφευγόντων δεν ήταν ούτε έμφυτη ούτε αμετάβλητη, και δεν διαπίστωσε ότι ανήκαν σε ομάδα ιστορικά υποκείμενη σε προκαταλήψεις με διαρκείς συνέπειες κοινωνικού αποκλεισμού. Κατά συνέπεια, η Κυβέρνηση δεν υποχρεούνταν να επικαλεστεί «σοβαρότατους λόγους» (very weighty reasons). (β) Σε αυτές τις συνθήκες, και δεδομένου ότι επρόκειτο για γενικό μέτρο κοινωνικοοικονομικής πολιτικής, εφαρμόστηκε ευρεία περιθώρια εκτίμησης και το κριτήριο «πρόδηλα χωρίς εύλογη βάση» (manifestly without reasonable foundation — MWRF). (γ) Κρίσιμη ήταν η μεθοδολογική αποσαφήνιση: το κριτήριο MWRF μπορεί να εφαρμοστεί και εκτός πλαισίου διορθωτικών μεταβατικών μέτρων, εφόσον το κράτος δεν υποχρεούται να αποδείξει «σοβαρότατους λόγους» (Stummer κατά Αυστρίας [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], αριθμ. προσφ. 37452/02, § 109, 07.07.2011· Šaltinytė κατά Λιθουανίας, αριθμ. προσφ. 32934/19, § 79, 26.10.2021). Η ίδια η απόφαση προσέθεσε επίσης ως ενδεικτικές αναφορές τις Popović and Others κατά Σερβίας (αριθμ. προσφ. 26944/13 κ.α., 30.06.2020) και Belli and Arquier-Martinez κατά Ελβετίας (αριθμ. προσφ. 65550/13, 11.12.2018), ακριβώς για να στηρίξει ότι το MWRF δεν εξαντλείται στα διορθωτικά μεταβατικά μέτρα.
Αναλογικότητα: Το Δικαστήριο συνεκτίμησε: (α) τον εκτενή κοινοβουλευτικό και δικαστικό έλεγχο – αμφότερες οι Βουλές του Κοινοβουλίου εξέτασαν ειδικές τροπολογίες εξαίρεσης μονογονεϊκών οικογενειών με παιδιά κάτω των δύο ετών, τις οποίες απέρριψαν· (β) τη θέση της Κυβέρνησης ότι η εργασία εξυπηρετούσε τα μακροπρόθεσμα συμφέροντα των παιδιών· (γ) τα λοιπά μέτρα στήριξης παιδικής φροντίδας, συμπεριλαμβανομένης της δυνατότητας ανάκτησης μέρους του κόστους childcare, των DHPs και του Flexible Support Fund, χωρίς το Δικαστήριο να αντιμετωπίσει τα DHPs ως σταθερή ή ισοδύναμη νομοθετική λύση αλλά ως διαθέσιμο μηχανισμό άμβλυνσης· (δ) τη μεταγενέστερη επέκταση της δωρεάν παιδικής φροντίδας (2024-2025) σε επιλέξιμους εργαζόμενους γονείς, στοιχείο που βελτίωνε αλλά δεν εξαφάνιζε πλήρως τη δυσμενή θέση των προσφευγόντων. Ως προς το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού (άρθρο 3 § 1 ΣΔΠ), το Δικαστήριο έκρινε ότι η εισαγωγή του πλαφόν αιτιολογήθηκε ρητά στο πλαίσιο κοινοβουλευτικής διαδικασίας με αναφορά στα βέλτιστα συμφέροντα των παιδιών.
Το ΕΔΔΑ δεν διαπίστωσε παραβίαση.
ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΗ ΣΚΕΨΗ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΔΔΑ (KEY PASSAGE)
«Υπό το πρίσμα των ανωτέρω εκτιμήσεων, η απόφαση της Κυβέρνησης να μην εξαιρέσει τους προσφεύγοντες από το αναθεωρημένο ανώτατο όριο παροχών δεν ήταν “πρόδηλα χωρίς εύλογη βάση” […] και αποτελούσε ζήτημα εμπίπτον στα ευρεία περιθώρια εκτίμησης της Κυβέρνησης στην παρούσα υπόθεση» (παρ. 115).
«Το Δικαστήριο εκτιμά ότι το κριτήριο “πρόδηλα χωρίς εύλογη βάση” μπορεί να εφαρμοστεί πέραν του πλαισίου των διορθωτικών μεταβατικών μέτρων, όταν το καθ’ ου κράτος δεν υποχρεούται να αποδείξει “σοβαρότατους λόγους” για τη δικαιολόγηση μιας διαφορετικής μεταχείρισης ή παράλειψης διαφορετικής μεταχείρισης» (παρ. 108).
ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ
Αποσαφήνιση του κριτηρίου MWRF πέραν μεταβατικών μέτρων: Η απόφαση διευκρινίζει – σε μια νομολογιακή αποσαφήνιση που εκκρεμούσε μετά τις Savickis κατά Λετονίας και J.D. και A κατά Ηνωμένου Βασιλείου – ότι το κριτήριο MWRF εφαρμόζεται και εκτός πλαισίου διορθωτικών μεταβατικών μέτρων, εφόσον δεν απαιτούνται «σοβαρότατοι λόγοι».
Μη εγγενής κατάσταση. Ευρύτερα περιθώρια εκτίμησης:: Η κρίση ότι η ιδιότητα «γονέα μονογονεϊκής οικογένειας με παιδιά κάτω των δύο ετών παιδιού κάτω δύο ετών» δεν συνιστά γνώρισμα ιστορικά υποκείμενο σε κοινωνικό αποκλεισμό οδηγεί σε ευρεία περιθώρια εκτίμησης, ενισχύοντας τη θέση του κράτους ακόμη και σε περιπτώσεις ευάλωτων ομάδων de facto.
Κοινοβουλευτικός και δικαστικός έλεγχος ως ενισχυτικοί παράγοντες: Η ποιότητα και η ένταση του εγχώριου ελέγχου, συμπεριλαμβανομένης της ρητής απόρριψης τροπολογίας εξαίρεσης γονέα μονογονεϊκής οικογένειας με παιδιά κάτω δύο ετών, λειτούργησε ως κρίσιμος παράγοντας υπέρ του ευρέος περιθωρίου εκτίμησης.
Βέλτιστο συμφέρον του παιδιού – ενταγμένο αλλά μη αυτόνομο: Το Δικαστήριο ερμήνευσε τα άρθρα 14 και 8 υπό το φως του άρθρου 3 § 1 ΣΔΠ, αλλά δεν απέδωσε στο τελευταίο αυτοτελή κριτηριακή βαρύτητα ικανή να ανατρέψει τη στάθμιση αναλογικότητας.
Αναγνώριση «significantly different situation» χωρίς αυτόματη παραβίαση: Η απόφαση είναι επίσης σημαντική επειδή αποφεύγει να μετατρέψει την αναγνώριση «σημαντικά διαφορετικής κατάστασης» σε αυτόματο λόγο παραβίασης: αντιθέτως, δέχεται πρώτα τη διαφοροποίηση κατά Thlimmenos και ακολούθως αναδιπλώνεται σε έντονα απονεμητικό έλεγχο αυτοσυγκράτησης μέσω του MWRF.
ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ
Από: echrcaselaw
Η απόφαση D.A. και R.A. κατά Ηνωμένου Βασιλείου αποτελεί αυστηρή εφαρμογή της αρχής της «δίκαιης ισορροπίας» σε μια υπόθεση κοινωνικής πρόνοιας με εξαιρετικά δυσχερή πραγματικά δεδομένα. Η κρίση του Δικαστηρίου, μολονότι νομικά συνεκτική, αφήνει σημαντικά ανοιχτά ερωτήματα.
Η εξαίρεση του status από τα «ύποπτα» γνωρίσματα. Η κρίση ότι η ιδιότητα «μονογονέα βρέφους» δεν ανάγεται σε ιστορικά καταπιεσμένη ομάδα αποφεύγει εντελώς τη συζήτηση περί έμμεσης διάκρισης λόγω φύλου. Δεδομένου ότι η συντριπτική πλειοψηφία των μονογονεϊκών οικογενειών είναι γυναίκες, η μη εξέταση της γενετήσιας διάστασης αποτελεί αισθητή παράλειψη. Η Meghan Campbell (Πανεπιστήμιο του Birmingham) υποστήριξε ότι η σχετική βρετανική νομολογία για την μεταρρύθμιση παροχών υιοθετεί ένα «κατακερματισμένο μοντέλο ισότητας», το οποίο τεχνητά διαχωρίζει τις ανισότητες κατάστασης από τις οικονομικές ανισότητες και έτσι παραμορφώνει τον έλεγχο δικαιολόγησης. Η παρατήρηση αυτή ταιριάζει άμεσα και στην υπό κρίση απόφαση του ΕΔΔΑ, ακριβώς επειδή το Δικαστήριο αναγνώρισε τη διαφορετική κατάσταση των γονέων μονογονεϊκών οικογενειών, αλλά δεν προχώρησε σε αυστηρότερη προσέγγιση της έμφυλης διάστασης. Πηγή: Meghan Campbell, «The Austerity of Lone Motherhood: Discrimination Law and Benefit Reform», Oxford Journal of Legal Studies, τόμ. 41, τεύχ. 4, 2021, σ. 1197-1226.
Η δυσχέρεια ελέγχου MWRF. Η εφαρμογή του κριτηρίου MWRF εκτός πλαισίου μεταβατικών μέτρων στερεοποιεί ένα χαμηλό επίπεδο δικαστικού ελέγχου σε ζητήματα κοινωνικής πρόνοιας. Στην εσωτερική δίκη, η Lady Hale (μειοψηφία στο Supreme Court, 15.05.2019) υποστήριξε ότι δεν υπήρχε σχεδόν κανένα στοιχείο ότι η Κυβέρνηση έλαβε δεόντως υπόψη τις επιπτώσεις του πλαφόν στην ευημερία των παιδιών μονογονεϊκών οικογενειών. Ο Lord Kerr (επίσης μειοψηφία) θεώρησε ότι το κριτήριο MWRF αποτελεί μεθοδολογικό εργαλείο του ΕΔΔΑ λόγω του περιθωρίου εκτίμησης και δεν θα έπρεπε να εισάγεται στον εγχώριο δικαστικό έλεγχο αναλογικότητας. Πηγή: R (on the application of DA and others) v Secretary of State for Work and Pensions [2019] UKSC 21 και press/comment summaries της απόφασης.
Η αδυναμία της παραπομπής στα DHPs. Το Δικαστήριο δέχθηκε ότι οι Discretionary Housing Payments (DHPs) μετρίαζαν τις επιπτώσεις του πλαφόν. Νομικά ακριβέστερο είναι να λεχθεί ότι το Δικαστήριο τα συνεκτίμησε ως διαθέσιμο μηχανισμό άμβλυνσης και όχι ως σταθερή ή ισοδύναμη νομοθετική λύση. Στην απόφαση J.D. και A κατά Ηνωμένου Βασιλείου (αριθμ. προσφ. 32949/17 και 34614/17, 24.10.2019), το ΕΔΔΑ αναγνώρισε τα «σημαντικά μειονεκτήματα» των DHPs αλλά τα δέχθηκε ως επαρκή μόνον υπό τις ειδικές περιστάσεις της πρώτης προσφεύγουσας, ενώ για τη δεύτερη προσφεύγουσα διαπίστωσε παραβίαση. Η κριτική ότι τα DHPs είναι διακριτικά, αβέβαιης διάρκειας και δημοσιονομικά ευμετάβλητα παραμένει σοβαρή, αλλά ως επιστημονικά ασφαλέστερο έρεισμα χρησιμοποιείται εδώ η ίδια η J.D. and A και η κοινοβουλευτική έκθεση του 2019. Πηγή: J.D. and A v. the United Kingdom, §§ 89, 107, HUDOC· House of Commons Work and Pensions Committee, The Benefit Cap, HC 1477, 12.03.2019.
Σύγκριση με J.D. και A κατά Ηνωμένου Βασιλείου. Η σύγκριση είναι κρίσιμη. Στην J.D. και A (24.10.2019), που αφορούσε διακρίσεις λόγω αναπηρίας και φύλου στο πλαίσιο του «φόρου υπνοδωματίων» (bedroom tax), το Δικαστήριο εφάρμοσε αυστηρότερο κριτήριο («σοβαρότατοι λόγοι») και διαπίστωσε παραβίαση ως προς τη δεύτερη προσφεύγουσα (θύμα ενδοοικογενειακής βίας). Η διαφορετική κατάληξη στην D.A. εξηγείται πρωτίστως από τη φύση του status: αναπηρία/φύλο στη μία, μη έμφυτη ιδιότητα στην άλλη. Η Katarina Frostell, σχολιάζοντας την J.D. and A, τόνισε ότι η απόφαση δείχνει πώς η έμφυλη βία ενεργοποιεί την ανάγκη διαφοροποιημένης μεταχείρισης και αυστηρότερης δικαιολόγησης· αυτό ακριβώς αναδεικνύει, εξ αντιδιαστολής, τι έλειψε από τη D.A. ως προς το φύλο. Πηγή: Katarina Frostell, «Gender-based violence triggers differential treatment in housing benefit case», Strasbourg Observers, 02.12.2019.
Κοινοβουλευτικός έλεγχος: ουσιαστικός ή τυπικός; Το επιχείρημα του ΕΔΔΑ ότι ο εκτενής κοινοβουλευτικός και δικαστικός έλεγχος ενισχύει το περιθώριο εκτίμησης είναι δογματικά κατανοητό, αλλά όχι χωρίς ενστάσεις. Η ίδια η House of Commons Work and Pensions Select Committee χαρακτήρισε τις επιδόσεις του πλαφόν «disappointing at best», αμφισβήτησε τη fairness rationale και υπογράμμισε ότι η πραγματική αύξηση μετάβασης στην εργασία ήταν 4,7 ποσοστιαίες μονάδες, ενώ το 41% ήταν σχετικός και εύκολα παραπλανητικός δείκτης. Άρα, ο κοινοβουλευτικός έλεγχος υπήρξε μεν εκτενής, όχι όμως κατ’ ανάγκην πειστικός υπέρ της ουσιαστικής αναλογικότητας του μέτρου. Πηγή: House of Commons Work and Pensions Committee, The Benefit Cap, HC 1477, 12.03.2019.
Σχέση με τη Beeler κατά Ελβετίας. Η παρούσα απόφαση είναι επίσης χρήσιμο να συσχετιστεί σε συνάρτηση με την Beeler, όχι ως προς το φύλο αλλά ως προς το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 8 σε υποθέσεις κοινωνικών παροχών. Η Maija Dahlberg επισήμανε ότι η Beeler επιχειρεί αποσαφήνιση – και εν μέρει συστολή – της προσφυγής στο άρθρο 8 για κοινωνικοασφαλιστικές παροχές. Η D.A. επιβεβαιώνει ότι το ζήτημα παραμένει ανοικτό και ότι η διακυβέρνηση του πεδίου εφαρμογήε εξακολουθεί να έχει μεγάλη σημασία στην αρχιτεκτονική του άρθρου 14. Πηγή: Maija Dahlberg, «More human rights at the cost of the state sovereignty? Clarifying the scope of applicability of Article 8 ECHR to social welfare benefits in Beeler v Switzerland», Strasbourg Observers, 21.02.2023.
Συμπέρασμα. Η D.A. και R.A. κατά Ηνωμένου Βασιλείου ενισχύει μια γραμμή νομολογίας ευρείας αποδοχής κρατικού περιθωρίου εκτίμησης σε ζητήματα κοινωνικής πρόνοιας, ακόμη και όταν τα μέτρα πλήττουν δυσανάλογα ευάλωτες ομάδες. Η αποσαφήνιση του πεδίου εφαρμογής του κριτηρίου MWRF αποτελεί σημαντική δογματική συμβολή. Ωστόσο, η απουσία εξέτασης της έμμεσης διάστασης φύλου, σε συνδυασμό με το χαμηλό επίπεδο ελέγχου, δημιουργεί εύλογη ανησυχία ότι η νομολογία εξελίσσεται προς μια υπέρμετρα δεκτική στάση απέναντι σε μέτρα κοινωνικής λιτότητας.
ΣΥΝΟΠΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΔΟΓΜΑΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΗΓΕΣ
Α) J.D. and A v. the United Kingdom, 24.10.2019, αρ. προσφ. 32949/17 και 34614/17: Η απόφαση παραμένει σημείο αναφοράς για τη διάκριση μεταξύ περιπτώσεων που απαιτούν «σοβαρότατους λόγους» (αναπηρία, φύλο) και εκείνων στις οποίες εφαρμόζεται το ελαστικότερο κριτήριο MWRF. Η Katarina Frostell υπογράμμισε ότι η απόφαση συνδέει την έμφυλη βία με υποχρέωση διαφοροποιημένης μεταχείρισης και αυστηρότερο έλεγχο δικαιολόγησης. Πηγή: Katarina Frostell, «Gender-based violence triggers differential treatment in housing benefit case», Strasbourg Observers, 02.12.2019· HUDOC.
Β) Savickis and Others v. Latvia [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], 09.06.2022, αρ. προσφ. 49270/11: Κρίσιμη για τη διάκριση μεταξύ «σοβαρότατων λόγων» και ευρέων περιθωρίων εκτίμησης στην κοινωνική πρόνοια και για τον ρόλο του «στοιχείου προσωπικής επιλογής» στο πλαίσιο του κριτηρίου αναλογικότητας. Οι Cathérine Van de Graaf και Yannick Schoog επισημαίνουν ότι η Savickis κινδυνεύει να εξασθενήσει την προστασία του άρθρου 14, επιτρέποντας στα κράτη να αναδιατυπώνουν τη διάκριση ως ζήτημα «επιλογής» και όχι status. Πηγή: Cathérine Van de Graaf / Yannick Schoog, «Savickis v. Latvia: the role of immutability and choice in the discrimination analysis of the ECtHR», International Journal of Discrimination and the Law, 2025, DOI: 10.1177/13582291251325791· HUDOC.
Γ) Beeler v. Switzerland [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], 11.10.2022, αρ. προσφ. 78630/12: Η απόφαση αποτέλεσε σημείο αναφοράς για την υπαγωγή ζητημάτων κοινωνικών παροχών στο πεδίο εφαρμογής του άρθρου 8 – ζήτημα που αντιμετωπίστηκε παρεμπιπτόντως στην D.A. Η Maija Dahlberg παρατηρεί ότι η Beeler επιχειρεί να αποσαφηνίσει το πεδίο εφαρμογής του άρθρου 8 σε παροχές κοινωνικής πρόνοιας, με τρόπο που αναδεικνύει την διαφορά ανάμεσα στη διεύρυνση των κοινωνικών δικαιωμάτων και στην κρατική κυριαρχία. Πηγή: Maija Dahlberg, Strasbourg Observers, 21.02.2023· HUDOC.
Δ) Thlimmenos v. Greece [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], 06.04.2000, αρ. προσφ. 34369/97: Η θεμελιώδης πηγή για την υποχρέωση των κρατών να μεταχειρίζονται διαφορετικά πρόσωπα που βρίσκονται σε σημαντικά διαφορετική κατάσταση. Η δογματική της σημασία παραμένει κεντρική ακριβώς επειδή η D.A. χρησιμοποιεί την αρχή Thlimmenos για να αναγνωρίσει τη διαφορά καταστάσεων, χωρίς όμως αυτό να οδηγεί αυτομάτως σε διαπίστωση παραβίασης. Πηγή: HUDOC.
Ε) Stummer v. Austria [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], 07.07.2011, αρ. προσφ. 37452/02: Χρησιμοποιείται ως βάση για την εφαρμογή του κριτηρίου MWRF εκτός πλαισίου μεταβατικών μέτρων. Η σημασία της στην D.A. είναι ότι λειτουργεί ως εφαλτήριο για τη μετέπειτα συστηματοποίηση του MWRF πέρα από τα διορθωτικά μεταβατικά μέτρα. Πηγή: HUDOC.
ΣΤ) Fábián v. Hungary [Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης], 05.09.2017, αρ. προσφ. 78117/13: Επιβεβαιώνει ότι ακόμη και σε πλαίσιο ευρέων περιθωρίων εκτίμησης, τα μέτρα κοινωνικής πολιτικής δεν μπορούν να παραβιάζουν την απαγόρευση διακρίσεων. Πηγή: HUDOC.
Ζ) Meghan Campbell, «The Austerity of Lone Motherhood: Discrimination Law and Benefit Reform», Oxford Journal of Legal Studies, τόμ. 41, τεύχ. 4, 2021, σ. 1197-1226: Κριτική ανάλυση που υπογραμμίζει ότι τα δικαστήρια απέτυχαν να συλλάβουν τον τρόπο κατά τον οποίο η αλληλεπίδραση ανισοτήτων φύλου και οικονομικών ανισοτήτων περιθωριοποιεί τις μητέρες μονογονεϊκών οικογενειών. Πηγή: Oxford Academic.
Η) Cathérine Van de Graaf / Yannick Schoog, «Savickis v. Latvia: the role of immutability and choice in the discrimination analysis of the ECtHR», International Journal of Discrimination and the Law, τόμ. 25, τεύχ. 2, 2025, σ. 160-181: Η μελέτη αναλύει τη σύνδεση μεταξύ αμεταβλήτων/μεταβλητών χαρακτηριστικών και εύρους περιθωρίων εκτίμησης – ζήτημα που η D.A. εφαρμόζει ρητά. Πηγή: DOI 10.1177/13582291251325791, SAGE Journals.
Σχετική νομολογία ΕΔΔΑ:
- J.D. and A v. the United Kingdom, 24.10.2019, Application nos. 32949/17 and 34614/17 • Savickis and Others v. Latvia [GC], 09.06.2022, Application no. 49270/11 • Beeler v. Switzerland [GC], 11.10.2022, Application no. 78630/12 • Thlimmenos v. Greece [GC], 06.04.2000, Application no. 34369/97 • Carson and Others v. the United Kingdom [GC], 16.03.2010, Application no. 42184/05 • Stec and Others v. the United Kingdom [GC], 12.04.2006, Application nos. 65731/01 and 65900/01 • Stummer v. Austria [GC], 07.07.2011, Application no. 37452/02 • Fábián v. Hungary [GC], 05.09.2017, Application no. 78117/13 • Bah v. the United Kingdom, 27.09.2011, Application no. 56328/07 • Clift v. the United Kingdom, 13.07.2010, Application no. 7205/07 • Kiyutin v. Russia, 10.03.2011, Application no. 2700/10 • Guberina v. Croatia, 22.03.2016, Application no. 23682/13 • Animal Defenders International v. the United Kingdom [GC], 22.04.2013, Application no. 48876/08 • Executief van de Moslims van België and Others v. Belgium, 13.02.2024, Application nos. 16760/22 and 8 others • Šaltinytė v. Lithuania, 26.10.2021, Application no. 32934/19 • Popović and Others v. Serbia, 30.06.2020, Application nos. 26944/13 and 3 others • British Gurkha Welfare Society and Others v. the United Kingdom, 15.09.2016, Application no. 44818/11 • Strand Lobben and Others v. Norway [GC], 10.09.2019, Application no. 37283/13 • Yocheva and Ganeva v. Bulgaria, 11.05.2021, Application nos. 18592/15 and 43863/15 • B.S. v. Spain, 24.07.2012, Application no. 47159/08 • Belli and Arquier-Martinez v. Switzerland, 11.12.2018, Application no. 65550/13
