Πέτρος Ραπανάκης
Σύμβουλος επ/σεων σε θέματα εργατικής νομοθεσίας & ανθρ. δυναμικού
1. Νομοθετικό πλαίσιο που καθορίζει το ημερήσιο και εβδομαδιαίο ωράριο εργασίας πλήρους απασχόλησης
1.1. Ο καθορισμός του χρόνου κατά τη διάρκεια της εργασίμου ημέρας, εντός του οποίου ο μισθωτός οφείλει να παρέχει την εργασία του, ανήκει στο διευθυντικό δικαίωμα του εργοδότη, εκτός αν αυτό αντίκειται προς το νόμο ή τη σύμβαση εργασίας, κατά τα ανωτέρω οριζόμενα. Ειδικότερα, σύμφωνα με το άρθρο 652 του Αστικού Κώδικα, στο διευθυντικό δικαίωμα του εργοδότη είναι να καθορίζει τις συνθήκες και τους όρους εργασίας, τον τόπο, το χρόνο, τον τρόπο, τη διάρθρωση της εργασίας και τις λοιπές λεπτομέρειες για την εύρυθμη λειτουργία της επιχείρησης του προς επίτευξη των σκοπών της (`Αρειος Πάγος 842/1985, 99/1983).
1.2. Στην παρ.1 του άρθρου 55 του Ν.4808/19-6-2021 ορίζεται ότι: «Σε όλους ανεξαιρέτως τους κλάδους εργασίας και σε όλους τους τομείς οικονομικής δραστηριότητας, η πλήρης απασχόληση καθορίζεται σε σαράντα (40) ώρες εβδομαδιαίως, οι οποίες δύνανται να κατανέμονται σε πενθήμερη ή εξαήμερη εβδομαδιαία εργασία, σύμφωνα με τις ισχύουσες διατάξεις, τις συλλογικές συμβάσεις εργασίας ή τις διαιτητικές αποφάσεις. Όταν εφαρμόζεται σύστημα πενθήμερης εβδομαδιαίας εργασίας, το πλήρες συμβατικό ωράριο εργασίας ανέρχεται ημερησίως σε οκτώ (8) ώρες, ενώ όταν εφαρμόζεται σύστημα εξαήμερης εβδομαδιαίας εργασίας, το πλήρες ωράριο εργασίας ανέρχεται σε έξι (6) ώρες και σαράντα (40) λεπτά ημερησίως. Με συλλογικές συμβάσεις εργασίας, διαιτητικές αποφάσεις ή ατομικές συμβάσεις εργασίας είναι δυνατή η εφαρμογή μικρότερων ωραρίων πλήρους απασχόλησης ημερησίως και εβδομαδιαίως».
Στο πλαίσιο αυτό, οι σαράντα (40) ώρες εβδομαδιαίας εργασίας κατανέμονται σε 5 ημέρες επί εφαρμογής συστήματος πενθήμερης εβδομαδιαίας εργασίας (40 : 5 =8 ώρες ημερησίως) ή σε 6 ημέρες επί εφαρμογής συστήματος εξαήμερης εβδομαδιαίας εργασίας (40 : 6 = 6,40 ημερησίως).
2. Ημερήσιο ωράριο λειτουργίας καταστημάτων μικρότερης διάρκειας από τις 8 ώρες ή τις 6 ώρες και 40 λεπτά και ανισομερής κατανομή του ημερήσιου χρόνου εργασίας
2.1. Δυνατότητα εφαρμογής μικρότερου ωραρίου από τα παραπάνω συμβατικά ωράρια ημερήσιας εργασίας, όπως αυτά παρατίθενται στην παρ.1 του άρθρου 55 του Ν. 4808/2021 (5 ημέρες επί 8 ώρες ημερησίως, προκειμένου για σύστημα πενθήμερης εβδομαδιαίας εργασίας, και 6 ημέρες επί 6 ώρες και 40 λεπτά ημερησίως, προκειμένου για σύστημα εξαήμερης εβδομαδιαίας εργασίας), υπάρχει μόνο εάν κατά τη διάρκεια της εβδομαδιαίας εργασίας η επιχείρηση – κατάστημα λειτουργεί κάποιες ημέρες λιγότερες ώρες (π.χ. 7 ώρες ημερησίως, επί πενθημέρου, ή 6 ώρες, επί εξαημέρου). Στην περίπτωση αυτή, είναι δυνατή η απασχόληση του εργαζομένου επί λιγότερες ώρες ημερησίως (π.χ. 7 ώρες επί πενθημέρου ή 6 ώρες επί εξαημέρου αντιστοίχως), με την προϋπόθεση ότι κατά τις υπόλοιπες ημέρες της εβδομάδος η ημερήσια απασχόληση δεν θα υπερβαίνει το νόμιμο ημερήσιο ωράριο εργασίας, που αντιστοιχεί σε 9 ώρες επί πενθημέρου ή σε 8 ώρες επί εξαημέρου. Επισημαίνεται ότι, εφόσον δεν υφίσταται υπέρβαση των 40 ωρών εβδομαδιαίας εργασίας, δεν εφαρμόζονται οι σχετικές διατάξεις περί υπερεργασίας (Έγγραφα Υπουργείου Εργασίας, Κοινωνικής Ασφάλισης και Κοινωνικής Αλληλεγγύης 42815/769/26-9-2017 και 34186/564/18-8-2015).
Συμπερασματικά, αναφέρεται ότι, εξακολουθεί να είναι σε ισχύ η δυνατότητα «ανισομερούς» κατανομής του χρόνου εργασίας με τους όρους και τις προϋποθέσεις που αναφέρονται ανωτέρω. Ειδικότερα, η ανισομερής αυτή κατανομή του χρόνου εργασίας δύναται να εφαρμοσθεί μόνο όταν η επιχείρηση, εν προκειμένω εμπορικό κατάστημα, λειτουργεί έστω κάποιες ημέρες λιγότερες ώρες π.χ. 6 ώρες και 30 λεπτά επί πενθημέρου, οπότε είναι δυνατόν να εφαρμοσθεί με το αιτιολογικό ότι επί πενθήμερης απασχόλησης, έστω για παράδειγμα ότι την Δευτέρα και την Τετάρτη το ωράριο λειτουργίας του είναι από 08.00 έως 14.30, δηλαδή είναι μικρότερης διάρκειας από τις 8 ώρες. Για να αποδεικνύεται το γεγονός αυτό σε τυχόν έλεγχο, θα πρέπει να είναι αναρτημένο σε εμφανές σημείο το ωράριο λειτουργίας της επιχείρησης εις τρόπον ώστε να δικαιολογείται η ανισομερής κατανομή του ωραρίου εργασίας σε εβδομαδιαία βάση (π.χ. 4 ημέρες x 8,5 ώρες και 1 ημέρα x 6 ώρες = 40 ώρες).
2.2. Σύμφωνα με τις παρ. 1 και 2 του άρθρου 1 του Ν. 435/1976 , όπως ισχύει, οι μισθωτοί που απασχολούνται νομίμως πέρα από τα επιτρεπόμενα για κάθε κατηγορία ανώτατα χρονικά όρια της ημερήσιας εργασίας δικαιούνται αμοιβής για κάθε ώρα τέτοιας απασχολήσεως ίσης προς το καταβαλλόμενο ωρομίσθιο αυξημένο κατά τα οριζόμενα για την υπερεργασία και υπερωρία ποσοστά.
Αν, όμως, σε επιχείρηση – κατάστημα που δεν έχει σταθερό ημερήσιο ωράριο λειτουργίας και εφαρμόζει νομοτύπως κατά τα ανωτέρω εκτεθέντα για το προσωπικό της ανισομερή κατανομή του ημερήσιου χρόνου εργασίας ο μισθωτός που απασχολείται σε αυτή (επιχείρηση – κατάστημα – φαρμακείο) δεν υπερβεί κατά τις εργάσιμες ημέρες της εβδομάδας:
- το συμβατικό εβδομαδιαίο όριο των 40 ωρών και
- το νόμιμο ημερήσιο ωράριο των 9 ωρών επί πενθημέρου ή των 8 ωρών επί εξαημέρου, δεν δικαιούται την οικεία πρόσθετη αμοιβή της υπερεργασίας, ήτοι το ωρομίσθιο επαυξημένο κατά 20%, γιατί δεν έχει πραγματοποιήσει υπερεργασία (`Αρειος Πάγος 1158/2011 & 526/2013) πάντα υπό την προϋπόθεση η επιχείρηση – κατάστημα να λειτουργεί κάποιες ημέρες λιγότερες ώρες (π.χ. 7 ώρες ημερησίως, επί πενθημέρου, ή 6 ώρες, επί εξαημέρου). Ειδικότερα, από το συσχετισμό του ημερήσιου προς το εβδομαδιαίο ωράριο προκύπτει ότι η απασχόληση κατά την 9η ώρα επί πενθημέρου και κατά την 8η ώρα επί εξαημέρου, προκειμένου για ανισομερή κατανομή του ημερήσιου χρόνου εργασίας είναι δυνατόν:
- να μην αποτελεί υπερεργασία, όταν το εβδομαδιαίο ωράριο δεν υπερβαίνει τις σαράντα (40) ώρες και ταυτόχρονα το ημερήσιο ωράριο δεν υπερβαίνει τις εννέα (9) ώρες επί πενθημέρου ή τις οκτώ (8) ώρες επί εξαημέρου (ανισομερής κατανομή των ωρών εργασίας την εβδομάδα),
- να αποτελεί υπερεργασία η 9η ώρα ημερήσιας εργασίας επί πενθημέρου ή η 8η ώρα επί εξαημέρου όταν το εβδομαδιαίο ωράριο υπερβαίνει τις σαράντα (40) και ανέρχεται μέχρι τις σαράντα πέντε (45) ώρες επί πενθημέρου και μέχρι σαράντα οκτώ (48) ώρες επί εξαημέρου και
- να αποτελεί υπερωρία, υπερεργασία η υπέρβαση της 9ης ώρας ημερήσιας εργασίας επί πενθημέρου ή της 8η ώρας επί εξαημέρου (Μον. Πρωτ. Αθηνών 435/2007).
2.3. Διευκρινιστικά, αναφέρεται ότι, η κατά τα ανωτέρω ανισομερής κατανομή του ημερήσιου χρόνου που εφαρμόζεται εάν κατά τη διάρκεια της εβδομαδιαίας εργασίας η επιχείρηση – κατάστημα λειτουργεί κάποιες ημέρες λιγότερες ώρες (π.χ. 7 ώρες ημερησίως, επί πενθημέρου, ή 6 ώρες, επί εξαημέρου) αποτελεί παρέκκλιση από την εβδομαδιαία ισοκατανομή του ωραρίου που ρυθμίζεται στο άρθρο 55 του Ν. 4808/2021 , σύμφωνα με το οποίο όταν εφαρμόζεται σύστημα πενθήμερης εβδομαδιαίας εργασίας το πλήρες συμβατικό ωράριο εργασίας ανέρχεται ημερησίως σε 8 ώρες, ενώ όταν εφαρμόζεται σύστημα εξαήμερης εβδομαδιαίας εργασίας το πλήρες ωράριο εργασίας ανέρχεται σε έξι (6) ώρες και σαράντα (40) λεπτά ημερησίως.
Ανισομερής κατανομή ημερήσιου του χρόνου εργασίας (Πενθήμερο πλήρες ωράριο)
| Ημέρες | Συμβατικές ώρες ημερήσιας απασχόλησης | Ωράριο λειτουργίας καταστήματος |
| Δευτέρα | 6 ώρες και 30 λεπτά | 08:00-14:30 |
| Τρίτη | 9 ώρες | 08:30-14:30 και 17:30-20:30 |
| Τετάρτη | ρεπό | 08:00-14:30 |
| Πέμπτη | 9 ώρες | 08:30-14:30 και 17:30-20:30 |
| Παρασκευή | 9 ώρες | 08:30-14:30 και 17:30-20:30 |
| Σάββατο | 6 ώρες και 30 λεπτά | 08:00-14:30 |
| Σύνολο | 40 ώρες |
Ανισομερής κατανομή ημερήσιου του χρόνου εργασίας (Εξαήμερο πλήρες ωράριο)
| Ημέρες | Συμβατικές ώρες ημερήσιας απασχόλησης | Ωράριο λειτουργίας καταστήματος |
| Δευτέρα | 6 ώρες | 08:30-14:30 |
| Τρίτη | 6 ώρες | 08:30-14:30 και 17:30-20:30 |
| Τετάρτη | 6 ώρες | 08:30-14:30 |
| Πέμπτη | 8 ώρες | 08:30-14:30 και 17:30-20:30 |
| Παρασκευή | 8 ώρες | 08:30-14:30 και 17:30-20:30 |
| Σάββατο | 6 ώρες | 08:30-14:30 |
| Σύνολο | 40 ώρες |
Παράδειγμα 1ο
Ανισομερής κατανομή του ημερήσιου του χρόνου εργασίας (Πενθήμερο πλήρες ωράριο) με συνολική εβδομαδιαία απασχόληση πέραν των 40 ωρών.
Έστω ότι ο Μηνιαίος μισθός του εργαζόμενου εμποροϋπαλλήλου είναι 1.144,00 ευρώ.
| Ημέρες | Συμβατικές ώρες ημερήσιας απασχόλησης | Εργασία πέραν από τις Συμβατικές Ώρες έως και την 9η ώρα (Υπερεργασία) | Ώρες νόμιμης υπερωρίας | Συνολικές ώρες ημερήσιας απασχόλησης |
| Δευτέρα | ρεπό | – | – | |
| Τρίτη | 9 | – | 9 | |
| Τετάρτη | 6,5 | 1,5 | – | 8 |
| Πέμπτη | 9 | – | 9 | |
| Παρασκευή | 9 | – | 1 | 10 |
| Σάββατο | 6,5 | – | 6,5 | |
| Σύνολο | 40 ώρες | 1,5 | 1 | 42,5 |
Ως ώρα υπερεργασίας, εν προκειμένω, νοείται η 1,5 ώρα πέραν του 6,5 ωρών (6,5 ώρες είναι το συμβατικό ημερήσιο ωράριο της Τετάρτης), με το αιτιολογικό ότι κατά την ημέρα αυτή έγινε δεν έγινε υπέρβαση του νόμιμου ημερήσιου ωραρίου των 9 ωρών. Από τη στιγμή που υπερέβη την Παρασκευή, το νόμιμο ημερήσιο ωράριο των 9 ωρών, η απασχόληση του την 10η ώρα συνιστά ώρα υπερωριακής απασχόλησης, ανεξάρτητα από το γεγονός ότι δεν έχει υπερβεί τις 45 ώρες εβδομαδιαίας εργασίας.
Για τη 1αυτή ώρα της νόμιμης υπερωρίας που πραγματοποίησε κατά τα ανωτέρω δικαιούται προσαύξηση 40%.
Ωρομίσθιο = 1.144,00 x 0,006 = 6,86 €
Κατά συνέπεια, αμοιβή 1 ώρας νόμιμης υπερωρίας= 1 ώρα x 6,864 x 140%= 9,61 €.
Επισημαίνεται ότι, εφόσον δεν υφίσταται εν προκειμένω υπέρβαση των 40 ωρών εβδομαδιαίας εργασίας, δεν εφαρμόζονται για την 9η ώρα εργασίας την Τρίτη, την Πέμπτη και την Παρασκευή, οι σχετικές διατάξεις περί υπερεργασίας.
Παράδειγμα 2ο
Ανισομερής κατανομή του ημερήσιου του χρόνου εργασίας (Εξαήμερο πλήρες ωράριο) με συνολική εβδομαδιαία απασχόληση πέραν των 40 ωρών. Έστω ότι ο Μηνιαίος μισθός του υπόψη εργαζόμενου είναι 1.000,00 ευρώ.
| Ημέρες | Συμβατικές ώρες ημερήσιας απασχόλησης | Εργασία πέραν από τις Συμβατικές Ώρες έως και την 8η ώρα (Υπερεργασία) | Ώρες νόμιμης υπερωρίας | Συνολικές ώρες ημερήσιας απασχόλησης |
| Δευτέρα | 6 | – | 6 | |
| Τρίτη | 6 | 1 | 1 | 8 |
| Τετάρτη | 6 | – | – | 6 |
| Πέμπτη | 8 | – | 1 | 9 |
| Παρασκευή | 8 | – | 1 | 9 |
| Σάββατο | 6 | – | – | 6 |
| Σύνολο | 40 ώρες | 1 ώρα | 3 | 44 |
Από τη στιγμή που ο εργαζόμενος υπερέβη σε τρεις ημέρες της εβδομάδας, το νόμιμο ημερήσιο ωράριο των 8 ωρών, η απασχόληση του την 9η ώρα κατά την Τρίτη, την Πέμπτη και την Παρασκευή, συνιστούν ώρες υπερωριακής απασχόλησης, ανεξάρτητα από το γεγονός ότι δεν έχει καλύψει το μέγιστο δυνατό όριο των 8 ωρών της υπερεργασίας την υπό εξέταση εβδομάδα. Για τις 3 αυτές ώρες της νόμιμης υπερωρίας που πραγματοποίησε κατά τα ανωτέρω δικαιούται προσαύξηση 40%.
Ωρομίσθιο = 1.000,00 x 0,006 = 6,00 €
Για τη 1 ώρα υπερεργασίας= 1 ώρα x 6,00 x 120% = 7,20 €.
Για τις 3 ώρες νόμιμης υπερωρίας= 3 ώρες x 6,00 x 140%= 25,20 €.
Διευκρινίζεται ότι, εφόσον δεν υφίσταται εν προκειμένω υπέρβαση των 40 ωρών εβδομαδιαίας εργασίας, δεν εφαρμόζονται για την 8η ώρα εργασίας την Τρίτη, την Πέμπτη και την Παρασκευή, οι σχετικές διατάξεις περί υπερεργασίας.
3. Ανισομερής κατανομή του ημερήσιου χρόνου εργασίας στη μερική απασχόληση
3.1. Στην παρ. 1 του άρθρου 113 του Κώδικα Εργατικού Δικαίου (Π.Δ. 62/2025), με το οποίο κωδικοποιήθηκε το άρθρο 38 του Ν. 1892/1990 , περί μερικής απασχόλησης, επέρχονται οι εξής τροποποιήσεις:
α) στο πρώτο εδάφιο διαγράφονται οι λέξεις «ημερήσια ή εβδομαδιαία ή δεκαπενθήμερη ή μηνιαία» και
β) στο δεύτερο εδάφιο οι λέξεις «ή δεν γνωστοποιηθεί εντός οκτώ (8) ημερών από την κατάρτισή της στην Επιθεώρηση Εργασίας» αντικαθίστανται από τις λέξεις «, τεκμαίρεται η πλήρης απασχόληση του εργαζομένου», και η παρ. 1 διαμορφώνεται ως εξής:
«1. Κατά την κατάρτιση της σύμβασης εργασίας ή κατά τη διάρκειά της ο εργοδότης και ο εργαζόμενος μπορούν με έγγραφη ατομική σύμβαση να συμφωνήσουν εργασία, για ορισμένο ή αόριστο χρόνο, η οποία θα είναι μικρότερης διάρκειας από την κανονική (μερική απασχόληση). Αν η συμφωνία αυτή δεν καταρτιστεί εγγράφως τεκμαίρεται η πλήρης απασχόληση του εργαζομένου.».
3.2. Στη διάταξη του άρθρου της παρ. 11 του άρθρου 113 του (που τροποποίησε την παράγραφο 11 του άρθρου 38 του Ν.1892/1990 μετά από προσθήκη νέου δεύτερου εδαφίου με το άρθρο 57 του Ν. 4808/2021 ), ορίζονται τα εξής:
«11. Αν παραστεί ανάγκη για πρόσθετη εργασία πέραν της συμφωνημένης, ο εργαζόμενος έχει υποχρέωση να την παράσχει, αν είναι σε θέση να το κάνει και η άρνησή του δεν είναι αντίθετη με την καλή πίστη. Η πρόσθετη εργασία μπορεί να παρασχεθεί, εφόσον συμφωνεί ο εργαζόμενος και κατά ωράριο, που δεν είναι συνεχόμενο σε σχέση με το συμφωνημένο ωράριο της ίδιας ημέρας, υπό την επιφύλαξη των διατάξεων περί ημερήσιας ανάπαυσης. Αν παρασχεθεί εργασία πέραν της συμφωνημένης, ο μερικώς απασχολούμενος δικαιούται αντίστοιχης αμοιβής με προσαύξηση δώδεκα τοις εκατό (12%) επί της συμφωνηθείσας αμοιβής για κάθε επιπλέον ώρα εργασίας που θα παράσχει. O μερικώς απασχολούμενος μπορεί να αρνηθεί την παροχή εργασίας πέραν της συμφωνημένης, όταν η πρόσθετη εργασία λαμβάνει χώρα κατά συνήθη τρόπο. Σε κάθε περίπτωση, η πρόσθετη αυτή εργασία δύναται να πραγματοποιηθεί κατ΄ ανώτατο όριο μέχρι τη συμπλήρωση του πλήρους ημερήσιου ωραρίου του συγκρίσιμου εργαζομένου.».
3.3. Επισημαίνεται ότι, συγκρίσιμος εργαζόμενος με πλήρη απασχόληση (κατά τα οριζόμενα στο εδάφιο β΄ της παρ. 2 του άρθρου 38 του Ν.1892/1990 ) νοείται κάθε εργαζόμενος πλήρους απασχόλησης, που απασχολείται στην ίδια επιχείρηση με σύμβαση ή σχέση εξαρτημένης εργασίας, και εκτελεί ίδια ή παρόμοια καθήκοντα, υπό τις αυτές συνθήκες. Όταν στην επιχείρηση δεν υπάρχει συγκρίσιμος εργαζόμενος με πλήρη απασχόληση, η σύγκριση γίνεται με αναφορά στη συλλογική ρύθμιση στην οποία θα υπαγόταν ο εργαζόμενος αν είχε προσληφθεί με πλήρη απασχόληση. Από τη διασταλτική ερμηνεία των ανωτέρω διατάξεων, προκύπτει ότι, μπορεί να εφαρμοσθεί ανισοκατανομή του ημερήσιου χρόνου εργασίας στη μερική απασχόληση, αρκεί ο ημερήσιος χρόνος εργασίας να ορίζεται κατ΄ ανώτατο όριο μέχρι τη συμπλήρωση του πλήρους ημερήσιου ωραρίου του συγκρίσιμου εργαζόμενου, ήτοι μέχρι την όγδοη (8η) ώρα ημερήσιας εργασίας, όταν ο συγκρίσιμος εργαζόμενος απασχολείται επί πενθήμερο με συμβατικό ημερήσιο ωράριο εργασίας οκτώ (8) ωρών, και μέχρι έξι (6) ώρες και σαράντα (40) λεπτά ημερήσιας εργασίας, όταν ο συγκρίσιμος εργαζόμενος απασχολείται επί εξαήμερο με συμβατικό ημερήσιο ωράριο εργασίας έξι ωρών και σαράντα λεπτών.
Δηλαδή, στην περίπτωση της πενθήμερης απασχόλησης είναι σύννομο ένας μερικώς απασχολούμενος, για παράδειγμα με εβδομαδιαία εργασία 22 ωρών, να εργάζεται 5 ώρες τη Δευτέρα 3 ώρες την Τρίτη, 4 ώρες την Τετάρτη, 8 ώρες την Πέμπτη και 2 ώρες την Παρασκευή.
| Μερική απασχόληση | |
| Ημέρες | Ώρες εργασίας |
| Δευτέρα | 5 |
| Τρίτη | 3 |
| Τετάρτη | 4 |
| Πέμπτη | 8 |
| Παρασκευή | 2 |
| Σύνολο | 22 |
3.4. Επίσης, στο Έγγραφο του Υπουργείου Εργασίας, Κοινωνικής Ασφάλισης και Κοινωνικής Αλληλεγγύης 34186/564 /18-8-2015 ορίζεται ότι: «Από το συνδυασμό των διατάξεων του άρθρου 6 της από 14-2-1984 EΓΣΣE και του άρθρου 6 της από 26-2-1975, που κυρώθηκε με το άρθρο μόνον του N. 133/75, καθώς και του άρθρου 1 του N. 3385/2005 όπως έχει τροποποιηθεί με τις παραγράφους 10 και 11 του άρθρου 74 του N. 3863/10 (ΦEK A΄ 115), εμφαίνεται ότι:
Το συμβατικό (συλλογικό) ωράριο εβδομαδιαίας εργασίας των μισθωτών ορίζεται σε 40 ώρες εβδομαδιαίως.
Οι ώρες αυτές κατανέμονται σε 5 ημέρες επί εφαρμογής συστήματος πενθήμερης εβδομαδιαίας εργασίας (40 : 5 = 8 ώρες ημερησίως) ή σε 6 ημέρες επί εφαρμογής συστήματος εξαήμερης εβδομαδιαίας εργασίας (40 : 6 = 6,40 ημερησίως).
Δυνατότητα εφαρμογής μικρότερου ωραρίου από τα παραπάνω συμβατικά ωράρια ημερήσιας εργασίας υπάρχει μόνο εάν κατά τη διάρκεια της εβδομαδιαίας εργασίας, η επιχείρηση – κατάστημα λειτουργεί κάποιες ημέρες λιγότερες ώρες (π.χ. 7 ώρες ημερησίως, επί πενθημέρου, ή 6 ώρες επί εξαημέρου). Στην περίπτωση αυτή είναι δυνατή η απασχόληση του εργαζομένου επί λιγότερες ώρες ημερησίως (π.χ. 7 ώρες επί πενθημέρου ή 6 ώρες επί εξαημέρου αντιστοίχως), με την προϋπόθεση ότι κατά τις υπόλοιπες ημέρες της εβδομάδος, η ημερήσια απασχόληση δεν θα υπερβαίνει το νόμιμο ημερήσιο ωράριο εργασίας που αντιστοιχεί σε 9 ώρες επί πενθημέρου ή σε 8 ώρες επί εξαημέρου. Επισημαίνεται ότι εφόσον δεν υφίσταται υπέρβαση των 40 ωρών εβδομαδιαίας εργασίας, δεν εφαρμόζονται οι σχετικές διατάξεις περί υπερεργασίας ».
4. Ανισομερής κατανομή του ημερήσιου χρόνου στα πλαίσια της διευθέτησης του χρόνου εργασίας (άρθρο 8 του N.5239/17-10-2025 – `Αρθρο 202 του Π.Δ. 62/2025)
4.1. Η διευθέτηση του χρόνου εργασίας εφαρμόζεται σε απασχόληση με συμβατικό πλήρες ωράριο έως 40 ωρών. Αποτελεί παρέκκλιση από την εβδομαδιαία ισοκατανομή του ωραρίου που ρυθμίζεται στο άρθρο 55 του Ν. 4808/2021 και εξακολουθεί να ισχύει, σύμφωνα με το οποίο όταν εφαρμόζεται σύστημα πενθήμερης εβδομαδιαίας εργασίας, το πλήρες συμβατικό ωράριο εργασίας ανέρχεται ημερησίως σε 8 ώρες, ενώ όταν εφαρμόζεται σύστημα εξαήμερης εβδομαδιαίας εργασίας το πλήρες ωράριο εργασίας ανέρχεται σε έξι (6) ώρες και σαράντα (40) λεπτά ημερησίως.
Υπογραμμίζεται ότι, εφόσον δεν έχει συμφωνηθεί κατά τα ανωτέρω σύστημα διευθέτησης του χρόνου εργασίας, εξακολουθούν να ισχύουν τα όσα ορίζονται περί ισοκατανομής του ωραρίου πλήρους απασχόλησης στο άρθρο 55 του Ν. 4808/2021.
4.2. Η διευθέτηση του χρόνου εργασίας είναι ένα σύστημα που επιτρέπει την προσαρμογή των ωρών εργασίας σε περιόδους αυξημένης και μειωμένης απασχόλησης, ώστε ο μέσος όρος εβδομαδιαίας εργασίας να παραμένει σταθερός. Αντί να καταβάλλεται υπερωριακή αμοιβή, οι επιπλέον ώρες σε περίοδο αυξημένης απασχόλησης αντισταθμίζονται με ημέρες ανάπαυσης ή ημέρες άδειας μετ΄ αποδοχών ή μειωμένες ώρες εργασίας ή συνδυασμό αυτών σε άλλη περίοδο (μειωμένης απασχόλησης), ενώ ο μισθός παραμένει σταθερός.
4.3. Επιτρέπεται να συμφωνείται περίοδος αναφοράς διάρκειας τουλάχιστον μίας (1) εβδομάδας (αλλά όχι μικρότερη), ήτοι η ισοστάθμιση των πρόσθετων ωρών εργασίας μιας (1) ή περισσότερων ημερών (πάντοτε έως 2 ώρες ημερησίως κατά μέγιστο) με ανάλογα μειωμένες ώρες εργασίας άλλης ή άλλων ημερών της ίδιας εβδομάδας.
Παράδειγμα διευθέτησης του χρόνου εργασίας με ισοστάθμιση των πρόσθετων ωρών εργασίας μιας (1) ή περισσότερων ημερών με ανάλογα μειωμένες ώρες εργασίας άλλης ή άλλων ημερών της ίδιας εβδομάδας.
| Πενθήμερη απασχόληση | |
| Ημέρες | Ώρες εργασίας |
| Δευτέρα | 10 |
| Τρίτη | 9 |
| Τετάρτη | 7 |
| Πέμπτη | 8 |
| Παρασκευή | 6 |
| Σύνολο | 40 |
Εν προκειμένω, αποτυπώνεται ανωτέρω πρόγραμμα ωρών εργασίας, στο πλαίσιο της διευθέτησης του χρόνου εργασίας με περίοδος αναφοράς διάρκειας τουλάχιστον μίας (1) εβδομάδας (όχι μικρότερη), που είναι δυνατόν να έχει ανώτατη δυνατή διάρκεια ενός έτους, κατόπιν σχετικής έγγραφης συμφωνίας μεταξύ εργοδότη και εργαζόμενου. Στην περίπτωση αυτή, επέρχεται ισοστάθμιση των πρόσθετων ωρών εργασίας μιας (1) ή περισσότερων ημερών (πάντοτε έως 2 ώρες ημερησίως κατά μέγιστο), με ανάλογα μειωμένες ώρες εργασίας άλλης ή άλλων ημερών της ίδιας εβδομάδας.
4.4. Κατά την περίοδο της αυξημένης απασχόλησης στα πλαίσια της διευθέτησης του χρόνου εργασίας η ημερήσια απασχόληση του εργαζομένου δεν επιτρέπεται να υπερβαίνει τις δέκα (10) ώρες. Στις υπερβάσεις του νόμιμου ημερήσιου ωραρίου μέχρι το ανώτατο όριο των δέκα (10) ωρών, καθώς και στις υπερβάσεις των σαράντα (40) ωρών εβδομαδιαίως δεν εφαρμόζεται το άρθρο 194 του Π.Δ. 62/2025 , που αναφέρεται στην αμοιβή της υπερεργασίας και υπερωρίας, συνεπώς δεν δικαιούται επιπλέον αμοιβής, γιατί δεν έχει πραγματοποιήσει εν προκειμένω υπερεργασία και υπερωρία.
4.5. Μετά τη λήξη της περιόδου αναφοράς τα μέρη είναι ελεύθερα να συμφωνήσουν, εφόσον το επιθυμούν, εκ νέου το ίδιο ή διαφορετικό σύστημα διευθέτησης. Το χρονικό διάστημα των περιόδων αυξημένης και μειωμένης απασχόλησης δεν υπερβαίνει συνολικά τους 12 μήνες, ενώ δεν επιτρέπεται να είναι μικρότερο της μιας (1) εβδομάδας (περίοδος αναφοράς).
4.6. Ρυθμίζεται η δυνατότητα ισοστάθμισης των αυξημένων ωρών εργασίας, όχι μόνο με ανάλογα μειωμένες ώρες ή ημέρες ανάπαυσης, αλλά και με πρόσθετες ημέρες κανονικής άδειας μετ΄ αποδοχών, και επιτρέπεται να συμφωνείται η εφαρμογή συστήματος 4ήμερης εβδομαδιαίας και 10ωρης ημερήσιας εργασίας και γενικώς συστήματος διευθέτησης, που θα ισχύει καθ΄ όλο το έτος.
4.7. Οι κείμενες προστατευτικές διατάξεις για τον χρόνο υποχρεωτικής ανάπαυσης των εργαζομένων έχουν πλήρη εφαρμογή και κατά την περίοδο της αυξημένης απασχόλησης. Κατά τη διευθέτηση, ο μέσος όρος των ωρών εβδομαδιαίας εργασίας κατά την περίοδο αναφοράς, στις οποίες δεν περιλαμβάνονται οι ώρες της υπερεργασίας και των νόμιμων υπερωριών της περιόδου μειωμένης απασχόλησης, παραμένει στις σαράντα (40) ώρες ή, εάν εφαρμόζεται μικρότερο συμβατικό ωράριο, παραμένει στον αριθμό ωρών του μικρότερου αυτού ωραρίου.
4.8. Οι ώρες εργασίας ανά εβδομάδα δεν επιτρέπεται να υπερβαίνουν τις σαράντα οκτώ (48) ώρες, κατά μέσο όρο, κατά την περίοδο αναφοράς, συμπεριλαμβανομένων και των προαναφερόμενων ωρών υπερεργασίας και νομίμων υπερωριών.
4.9. Η καταβαλλόμενη αμοιβή κατά το χρονικό διάστημα της διευθέτησης είναι ίση με την αμοιβή για εργασία σαράντα (40) ωρών εβδομαδιαίως, εφόσον στην επιχείρηση ισχύει εβδομαδιαίο ωράριο σαράντα (40) ωρών. Αν στην επιχείρηση ισχύει εβδομαδιαίο ωράριο μικρότερο των σαράντα (40) ωρών, η καταβαλλόμενη κατά το χρονικό διάστημα της διευθέτησης αμοιβή είναι ίση με την αμοιβή που προβλέπεται για το εβδομαδιαίο αυτό ωράριο.
4.10. Κατά την περίοδο της μειωμένης απασχόλησης στα πλαίσια της διευθέτησης του χρόνου εργασίας η υπέρβαση του συμφωνηθέντος μειωμένου εβδομαδιαίου ωραρίου, η οποία επιτρέπεται κατ` εξαίρεση, αμείβεται σύμφωνα με τα οριζόμενα στο άρθρο 194 του Π.Δ. 62/2025, ήτοι η πρώτη ώρα πέραν του μειωμένου εβδομαδιαίου ωραρίου λογίζεται ως υπερεργασία και αμείβεται με το κύριο ωρομίσθιο και προσαύξηση 20%, ενώ οι επόμενες ώρες έως και τη 10η ώρα λογίζονται ως υπερωρίες και αμείβονται με το κύριο ωρομίσθιο και προσαύξηση 40%.
4.11. Εάν δεν υπάρχει συνδικαλιστική οργάνωση ή συμβούλιο εργαζομένων ή ένωση προσώπων ή δεν επιτευχθεί συμφωνία με τις ανωτέρω οργανώσεις των εργαζόμενων, μπορεί να εφαρμοσθεί το σύστημα διευθέτησης του χρόνου εργασίας, μετά από έγγραφη συμφωνία του εργοδότη με τον εργαζόμενο.
4.12. Σε κάθε περίπτωση, απαγορεύεται η καταγγελία της σύμβασης εργασίας για τον λόγο ότι ο εργαζόμενος δεν συναίνεσε σε διευθέτηση του χρόνου εργασίας.
4.13. Προκειμένου το σύστημα διευθέτησης να μπορεί να συμφωνηθεί με ατομική συμφωνία εργοδότη – εργαζομένου, δεν αρκεί η έλλειψη συνδικαλιστικής οργάνωσης, αλλά πρέπει να μην υπάρχει ούτε συμβούλιο εργαζομένων, ούτε ένωση προσώπων, ή να μην έχει επιτευχθεί σχετική συμφωνία.
4.14. Οι επιχειρησιακές συλλογικές συμβάσεις και συμφωνίες υποβάλλονται ηλεκτρονικά στο Σύστημα ΕΡΓΑΝΗ μέσω του Εντύπου Ε10.
4.15. Όσον αφορά τη γνωστοποίηση στο Σ.ΕΠ.Ε. των ατομικών συμφωνιών, επισημαίνονται τα εξής:
Οι ατομικές συμφωνίες, δεδομένου ότι μέχρι στιγμής δεν καθίσταται δυνατή η ηλεκτρονική γνωστοποίησή τους μέσω ΕΡΓΑΝΗ ΙΙ, γνωστοποιούνται στην κατά τόπο αρμόδια Επιθεώρηση Εργασίας ως εξής: Καταρτίζονται σε 3 πρωτότυπα, υπογεγραμμένα από τον εργοδότη και εργαζόμενο, ένα για τον κάθε υπογράφοντα και το τρίτο κατατίθεται στην αρμόδιο Σ.ΕΠ.Ε. με βάση τον τόπο κατάρτισης της συμφωνίας διευθέτησης.
4.16. Επιπλέον, οι εργοδότες υποβάλλουν ψηφιακή οργάνωση του χρόνου εργασίας για όλη την περίοδο αναφοράς, αντιστοίχως με τα όσα έχουν συμφωνηθεί στη συμφωνία διευθέτησης (αρχικό πρόγραμμα διευθέτησης του χρόνου εργασίας). Τυχόν αλλαγές ή τροποποιήσεις οργάνωσης του χρόνου εργασίας επιτρέπονται εφόσον εναρμονίζονται με το πλαίσιο της συμφωνίας των μερών.
4.17. Οι διατάξεις περί διευθέτησης εφαρμόζονται και για:
α) εποχιακές επιχειρήσεις και
β) εργαζομένους με σύμβαση εργασίας διάρκειας μικρότερης του ενός (1) έτους.
4.18. Στην περίπτωση που λυθεί η σύμβαση εργασίας πριν από τη λήψη, εν όλω ή εν μέρει, του χρονικού αντισταθμίσματος που προβλέπεται κατά την περίοδο της μειωμένης απασχόλησης στο πλαίσιο της διευθέτησης του χρόνου εργασίας, ο εργαζόμενος λαμβάνει, κατά τη λύση, αποζημίωση για τις υπερβάλλουσες ώρες που έχει απασχοληθεί σύμφωνα με τα οριζόμενα στο άρθρο 194 που αναφέρεται στην αμοιβή της υπερεργασίας και της υπερωρίας.
Το ομότιτλο άρθρο του κ. Πέτρου Ραπανάκη δημοσιεύθηκε στο τεύχος Δεκεμβρίου 2025 του περιοδικού Epsilon7.
