Τα σχόλια και τις παρατηρήσεις του επί του σχεδίου νόμου «Σύσταση και λειτουργία Ενιαίου Ψηφιακού Μητρώου παρακολούθησης υποθέσεων διαφθοράς, παρεμβάσεις στον Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας και λοιπές διατάξεις», απέστειλε ο Συνήγορος του Πολίτη στη Διαρκή Επιτροπή Δημόσιας Διοίκησης, Δημόσιας Τάξης και Δικαιοσύνης.
Κύριο
Αναστάσιο Μπαρτζώκα
Πρόεδρο της Διαρκούς Κοινοβουλευτικής Επιτροπής Δημόσιας Διοίκησης, Δημόσιας Τάξης και Δικαιοσύνης epitropes@parliament.gr
ΘΕΜΑ: Σχόλια και παρατηρήσεις επί του νομοσχεδίου «Σύσταση και λειτουργία Ενιαίου
Ψηφιακού Μητρώου παρακολούθησης υποθέσεων διαφθοράς, παρεμβάσεις στον Κώδικα
Πολιτικής Δικονομίας και λοιπές διατάξεις»
Αξιότιμε Κύριε Πρόεδρε,
Στο πλαίσιο της γενικής αρμοδιότητας της Αρχής αλλά και της ειδικής αρμοδιότητάς
της ως «Εθνικού Μηχανισμού Πρόληψης Βασανιστηρίων και Κακομεταχείρισης» κατ’ άρθρο
δεύτερο του ν. 4228/2014 («Κύρωση του Προαιρετικού Πρωτοκόλλου στη Σύμβαση κατά των
βασανιστηρίων και άλλων μορφών σκληρής, απάνθρωπης ή ταπεινωτικής μεταχείρισης ή
τιμωρίας»), έχω την τιμή να θέσω υπ’ όψη της Διαρκούς Κοινοβουλευτικής Επιτροπής
Δημόσιας Διοίκησης, Δημόσιας Τάξης και Δικαιοσύνης τις παρακάτω παρατηρήσεις επί του
σχεδίου νόμου «Σύσταση και λειτουργία Ενιαίου Ψηφιακού Μητρώου παρακολούθησης
υποθέσεων διαφθοράς, παρεμβάσεις στον Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας και λοιπές διατάξεις»
το οποίο συζητείται από 17.2.2026 ενώπιον της Επιτροπής, και ειδικότερα επί δύο διατάξεων
σωφρονιστικού περιεχομένου οι οποίες περιλαμβάνονται στο Γ΄ μέρος του σχεδίου νόμου.
I. Με το άρθρο 70 του σχεδίου τροποποιείται το άρθρο 6α § 4 Σωφρονιστικού Κώδικα προκειμένου να διευρυνθεί το αποτέλεσμα της προσφυγής κρατουμένων όσον αφορά τον ευεργετικό υπολογισμό των ημερών ποινής με πλασματική έκτιση. Ειδικότερα, αφ’ ενός αυξάνεται ο αριθμός των ημερών ευεργετικού υπολογισμού χρόνου έκτισης της ποινής, που θα μπορούσαν να αναγνωρισθούν σε κρατούμενο του οποίου έγινε δεκτή η προσφυγή του άρθρου 6 α , αφ’ ετέρου ορίζεται πως οι μέρες αυτές λογίζονται ως χρόνος πραγματικής έκτισης της ποινής και ως εκ τούτου συνυπολογίζονται για τη συμπλήρωση των ελάχιστων ορίων πραγματικής έκτισης της ποινής για τη θεμελίωση δικαιωμάτων του προσφεύγοντα (υφ’ όρον απόλυση, άδεια, κοινωφελής εργασία κ.λπ.).
Η σχετική Ανάλυση Συνεπειών Ρύθμισης ξεκινά από την ορθή παραδοχή πως «η
πρακτική σύνδεση του ευεργετικού υπολογισμού της ποινής με τη χορήγηση υφ’ όρον απόλυσης
περιορίζει σημαντικά το επανορθωτικό της περιεχόμενο» καθώς ο υπολογισμός αυτός «δεν
επενεργεί αυτοτελώς επί του εκτιτέου χρόνου της ποινής, αλλά λειτουργεί κατά κανόνα μόνο στο
πλαίσιο των αυστηρών προϋποθέσεων των άρθρων 105Α επ. ΠΚ», και εξηγεί πως με την
προτεινόμενη διάταξη «υιοθετείται, κατ’ αναλογία, η λεγόμενη λύση της εκτέλεσης της ποινής
…, σύμφωνα με την οποία η αποκατάσταση παραβιάσεων θεμελιωδών δικονομικών
δικαιωμάτων που δεν συνδέονται με την ενοχή του καταδικασθέντος πρέπει να λαμβάνει χώρα
στο στάδιο της εκτέλεσης της ποινής, μέσω της αναγνώρισης πλασματικής έκτισης μέρους αυτής».
Επί πλέον, κάθε εγχείρημα εμπλουτισμού των συνεπειών του άρθρου 6α Σωφρονιστικού
Κώδικα είναι ευπρόσδεκτο και για τον επί πλέον λόγο πως εξ ορισμού συντελεί στην αποτροπή καταδικαστικών αποφάσεων του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.
Πρακτικά, η νέα διάταξη αυξάνει τον ευεργετικό υπολογισμό, καθώς αναγνωρίζει μία πλασματική ημέρα ανά 3-7 ημέρες φυλάκισης, αντί για 10 που ισχύει σήμερα, οπότε κάθε μήνας κράτησης μπορεί να μειωθεί κατά 10 πλασματικές ημέρες δηλαδή κατά το ένα τρίτο. Επισημαίνεται ότι στη συγκεκριμένη περίπτωση, για την συμπλήρωση των ως άνω ελάχιστων ορίων οι μέρες αυτές λογίζονται ως χρόνος πραγματικής έκτισης χωρίς διάκριση ανάμεσα στον πραγματικώς και τον πλασματικώς/ευεργετικώς εκτιθέντα χρόνο. Ο διαχωρισμός αυτός παραμένει φυσικά για τον ευεργετικό υπολογισμό από άλλες αιτίες όπως λόγου χάριν η εργασία, οπότε σε βάθος χρόνου ο νομοθέτης θα μπορούσε, για λόγους ισότητας, να εξετάσει το ενδεχόμενο επέκτασης του μέτρου ώστε να λογίζεται ως πραγματική έκτιση οποιοδήποτε πλασματικώς/ευεργετικώς εκτιθέν χρονικό διάστημα.
II. Με το άρθρο 71 του σχεδίου προστίθεται στο Σωφρονιστικό Κώδικα νέο άρθρο 64,
σύμφωνα με το οποίο «το Δικαστήριο Εκτέλεσης Ποινών, κατόπιν αίτησης και ακρόασης του
κρατουμένου … δύναται να αποφασίσει την αντικατάσταση της έκτισης της ποινής φυλάκισης …
με παροχή κοινωφελούς εργασίας,εφόσον έχει ήδη συμπληρωθεί ο χρόνος πραγματικής έκτισης».
Επανέρχεται, έτσι, η κοινωφελής εργασία ως εναλλακτική στην έκτιση της ποινής φυλάκισης
(πάντως όχι της κάθειρξης) μετά από την ολοκλήρωση της πραγματικής έκτισης σε αντιστοιχία
με τα ελάχιστα όρια που ισχύουν για τη χορήγηση άδειας. Πρακτικά, ταυτόχρονα με την
ενεργοποίηση της δυνατότητας λήψης άδειας ξεκινά και το ενδεχόμενο αντικατάστασης του
υπολοίπου της ποινής από κοινωφελή εργασία κατόπιν δικαστικής κρίσης.
Ο Συνήγορος του Πολίτη, ως Εθνικός Μηχανισμός Πρόληψης Βασανιστηρίων, χαιρετίζει κάθε μορφή εναλλακτικής έκτισης ως μέσον αποφυγής των δυσμενέστατων συνεπειών του εγκλεισμού στην ψυχοκοινωνική ανάπτυξη του ατόμου. Ειδικά, μάλιστα, ο θεσμός της κοινωφελούς εργασίας όχι μόνο συντελεί στην αποσυμφόρηση των σωφρονιστικών καταστημάτων1 , αλλ’ επί πλέον έχει κριθεί ότι συμβάλλει δραστικά στην εξυγίανση των σχέσεων δράστη και κοινωνικού συνόλου καθώς φαίνεται να ενισχύει το αίσθημα κοινωνικής ευθύνης του πρώτου.
ΙΙΙ. Οι δύο αυτές διατάξεις έχουν το κοινό χαρακτηριστικό πως αποσκοπούν στην αποσυμφόρηση των σωφρονιστικών καταστημάτων, αν και τούτο δεν ομολογείται ρητά. Αποκτά, επί πλέον, ιδιαίτερη σημασία το γεγονός ότι ο στόχος αυτός εξυπηρετείται με νομοσχέδιο το οποίο ρυθμίζει ποινικές διαδικασίες και συνεπώς εισάγεται από το καθ’ ύλην αρμόδιο υπουργείο, δηλαδή όχι το Προστασίας του Πολίτη αλλά το Δικαιοσύνης. Παραδέχεται, εμμέσως, ο νομοθέτης ότι το ζήτημα των συνθηκών κράτησης αποτελεί μιάν όψη της συνολικής ποινικής-σωφρονιστικής πολιτικής που οφείλει, όπως στις περισσότερες χώρες του κόσμου και όπως επανειλημμένα έχει επισημάνει ο Συνήγορος του Πολίτη2 , ν’ ασκείται κατά τρόπο συστηματικό και ενιαίο. Άλλωστε ο υπερπληθυσμός των σωφρονιστικών καταστημάτων οφείλεται κατά βάση στις μεταβολές της ποινικής και όχι της σωφρονιστικής νομοθεσίας, οπότε ακριβώς διά της ποινικής νομοθεσίας θα μπορούσε να επιτευχθεί η αποσυμφόρησή τους. Πρωτοβουλίες όπως η προκείμενη κινούνται, συνεπώς, σε θετική κατεύθυνση, αποτελώντας, μάλιστα, ένδειξη αντιφατικότητας αφού ο ίδιος νομοθέτης αφ’ ενός αυξάνει τις ποινές και διευρύνει τις περιπτώσεις πραγματικής έκτισής τους, αφ’ ετέρου εισάγει ευνοϊκές ρυθμίσεις ευεργετικού υπολογισμού.
[1] Ετήσια Έκθεση ΕΜΠ 2022-2023 https://www.synigoros.gr/api/files/download/556628 (σελ. 45-47)
[1] Ετήσια Έκθεση ΕΜΠ 2022-2023 https://www.synigoros.gr/api/files/download/556628 (σελ. 31-32)
Με βάση αυτά τα δεδομένα, οι προτεινόμενες διατάξεις δεν μπορεί παρά να γίνουν δεκτές με ικανοποίηση. Η θετική αποτίμηση αφορά πρωτίστως το άρθρο 71 του νομοσχεδίου, καθώς η διάταξη αυτή, εφ’ όσον, φυσικά, εφαρμοσθεί με την αναγκαία ευελιξία και κατανόηση από τις δικαστικές αρχές, μπορεί να ενισχύσει την αναλογικότητα στην εκτέλεση των ποινών, την επανένταξη των κρατουμένων και την αποσυμφόρηση των σωφρονιστικών καταστημάτων κατά τρόπον ουσιαστικό. Αντίθετα, το άρθρο 70 παρίσταται μεν εξ ίσου θετικό όσον αφορά το περιεχόμενό του, πλην όμως εξ ορισμού αφορά μικρή μερίδα κρατουμένων καθώς εξαρτάται από τον εξωγενή, εν τέλει, παράγοντα των κακών συνθηκών κράτησης και της προθυμίας κάθε κρατουμένου ν’ ασκήσει την προβλεπόμενη προσφυγή.
